ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΔΗΜΟΥ ΤΟΥ ΑΓΙΟΡΕΙΤΟΥ
Πνευματικά γυμνάσματα : ΜΕΛΕΤΗ Γ΄
Α΄. Τα μέσα που μας έδωσε ο Θεός, για να πετύχουμε τον τελικό σκοπό μας.
Σκέψου, αδελφέ, το μεγάλο πλήθος των μέσων και οργάνων, που σε προμήθευσε ο Θεός, για να επιτύχεις με αυτά τον τελικό σκοπό σου, δείχνοντας έτσι με αυτό πόση φροντίδα και προθυμία έχει, για να σε κάνει αιώνια ευτυχισμένο. Αυτά τα μέσα είναι: α) Τα εξωτερικά καλά, δηλαδή η περιουσία, οι τιμές, ο πλούτος και η πρόσκαιρη ευτυχία. β) Τα καλά της φύσεως, δηλαδή ο νους, η φρόνησις, η ακεραιότητα των αισθήσεων και των μελών του σώματός σου. γ) Τα υπερφυσικά αγαθά, δηλαδή οι φωτισμοί του νου, η προκαταρκτική και αγιαστική χάρις, η οποία έλκει την θέληση προς το αγαθό, τα διάφορα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, οι θεοειδείς αρετές, τα θεία μυστήρια, οι Άγιες Γραφές, δηλαδή η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη, οι διδασκαλίες των πνευματοφόρων Πατέρων, οι επαγγελίες των μελλόντων αγαθών, οι απειλές των αιωνίων κολάσεων, η διαφύλαξη των Αγγέλων, αυτός ο Ίδιος ο Θεός, ο Οποίος δεν αρκέσθηκε μόνο να σε βοηθήσει, για να επιτύχεις τον σκοπό σου μέσω της δημιουργίας Του, αλλά ήλθε και αυτοπροσώπως, για να ζητήσει την σωτηρία σου με το να γίνει άνθρωπος και από απόλυτος σκοπός, που είναι ο τελικός σκοπός του ανθρώπου, θέλησε να γίνει σχεδόν μέσο και όργανο για την σωτηρία σου, όχι μόνο με τους λόγους Του και τα παραδείγματά Του, αλλά και με το Αίμα Του και την ζωή Του, και δεν λυπήθηκε καθόλου τον εαυτό Του, για να σου ανοίξει ελεύθερα τον δρόμο προς τον ουρανό.
Λοιπόν, πόσο σε ωφελεί, αδελφέ, να υπηρετείς τον Θεό σε αυτόν τον κόσμο προσωρινά, για να Τον απολαύσεις στον άλλο παντοτινά. Διότι ο Κύριος γι' αυτόν τον σκοπό της σωτηρίας σου έβαλε σε κόπο να σε υπηρετούν όχι μόνον όλα Του τα κτίσματα, ακόμη και αυτά τα υψηλότερα του ουρανού, Άγγελοι και Αρχάγγελοι, αλλά εκτός από αυτά και το θείο Του πρόσωπο, με τις οδοιπορίες Του, τους ιδρώτες Του, την φτώχεια Του, τους διωγμούς Του, τα πάθη Του, τον θάνατό Του και γενικά με έναν θησαυρό αμέτρητο από ευεργεσίες ως κληρονομιά, όπως λέγει ο Παύλος: «Εἴτε κόσμος εἴτε ζωὴ εἴτε θάνατος εἴτε ἐνεστῶτα εἴτε μέλλοντα, πάντα ὑμῶν ἐστιν (:Είτε ολόκληρος ο κόσμος, είτε η ζωή, είτε ο θάνατος, είτε όσα υπάρχουν τώρα, είτε όσα θα υπάρχουν στο μέλλον, όλα είναι δικά σας και θα υπηρετούν την σωτηρία σας)» [Α΄ Κορ. 3,22]. Δηλαδή όλα τα πράγματα είναι δικά σου, άνθρωπε, για να είσαι και εσύ όλος του Χριστού, κατά τον ίδιο Παύλο: «Ὑμεῖς δὲ Χριστοῦ (:Εσείς ανήκετε στον Χριστό)» [Α΄ Κορ. 3,23].
Εάν, όμως, εσύ προς μεγάλη σου δυστυχία χάσεις την σωτηρία σου, τίνος θα είναι το φταίξιμο τότε; Βέβαια, δικό σου, διότι ο Θεός από την πλευρά του τι έπρεπε να κάνει για την σωτηρία σου και δεν το έκανε; Όπως λέει ο Ίδιος με τον προφήτη Ησαΐα: «Τί ποιήσω ἔτι τῷ ἀμπελῶνί μου καὶ οὐκ ἐποίησα αὐτῷ; διότι ἔμεινα τοῦ ποιῆσαι σταφυλήν, ἐποίησε δὲ ἀκάνθας(:Τι θα μπορούσα να είχα κάνει ακόμη για το αμπέλι μου και τι δεν έκανα γι'αυτό; Έκανα τα πάντα για να καρποφορήσει ωραία σταφύλια και περίμενα, εκείνο όμως έκανε αγκαθιές)» [5,4] Θαύμασε, λοιπόν, την άπειρη αγαθότητα, που δείχνει σε σένα ο Θεός, και ευχαρίστησέ Τον με όλη σου την καρδιά. Νιώσε ντροπή, που αγωνίστηκες περισσότερο για να κερδίσεις τα μηδαμινά και προσωρινά κτίσματα, από ό,τι αγωνίστηκες για να απολαύσεις τον κτίστη και αιώνιο Θεό σου και ζήτησέ Του ταπεινά συγχώρηση για την μεγάλη αδικία, που έκανες και που δεν φρόντισες γι' Αυτόν, και παρακάλεσέ Τον να σου δώσει την θεία Του χάρη, ώστε να μη λησμονηθούν από τον νου σου αυτές οι αλήθειες, αλλά να είναι οδηγοί σε όλα σου τα έργα. «Ἐξαπόστειλον τὸ φῶς σου καὶ τὴν ἀλήθειάν σου· αὐτά με ὡδήγησαν καὶ ἤγαγόν με εἰς ὄρος ἅγιόν σου καὶ εἰς τὰ σκηνώματά σου (: Στείλε μου το φως Σου για να με βγάλει από το σκοτάδι της δυστυχίας μου και δείξε μου πόσο αληθινά είναι τα λόγια Σου, εκπληρώνοντας τις υποσχέσεις Σου. Το φως της βοήθειάς Σου και η πιστή εκπλήρωση των υποσχέσεών Σου, αυτά θα με οδηγήσουν με ασφάλεια και θα με φέρουν στο άγιο όρος Σου, το όρος της Σιών, και στα ιερά σκηνώματά Σου που βρίσκονται πάνω σε αυτό)» [Ψαλμ. 42,3].
Β΄. Εμείς κάνουμε κακή χρήση αυτών των μέσων.
Σκέψου την κακή χρήση, που έχεις κάνει μέχρι τώρα στα μέσα και στα όργανα, που σου χάρισε ο Θεός, για να επιτύχεις την σωτηρία σου και πώς χρησιμοποίησες μέχρι τώρα τα εσωτερικά χαρίσματα του Πνεύματός Του. Ποιος ξέρει μήπως και συ έλαβες αφορμή από αυτά, για να αμαρτήσεις περισσότερο; Ποιος ξέρει μήπως από το φως εκείνο, με το οποίο σου φανέρωσε η πίστις την αγαθότητα και την υπομονή, που έχει ο Θεός στο να υποφέρει τους αμαρτωλούς, εσύ έβγαλες σκοτάδι και αμαρτίες; Ποιος ξέρει, μήπως από την ελπίδα και την ευκολία της συγχωρήσεως και θεραπείας που παίρνεις κατά την εξομολόγηση, παρακινήθηκες σε περισσότερες ύβρεις και κακίες απέναντι του Θεού; Ένα είναι βέβαιο ότι ανώφελα έλαβες τόσες εσωτερικές και εξωτερικές βοήθειες από την θεία χάρη, τις οποίες, εάν τις λάμβαναν πολλοί άπιστοι, πολλοί αιρετικοί και πολλοί άλλοι αμαρτωλοί, σίγουρα θα τις χρησιμοποιούσαν με μεγάλη επιμέλεια, ώστε με αυτές να σωθούν, όπως λέει ο Κύριος: «Εἰ ἐν Τύρῳ καὶ Σιδῶνι ἐγένοντο αἱ δυνάμεις αἱ γενόμεναι ἐν ὑμῖν, πάλαι ἂν ἐν σάκκῳ καὶ σποδῷ μετενόησαν (:Αν στην Τύρο και τη Σιδώνα, που ήταν ειδωλολατρικές πόλεις φημισμένες για την κακία τους, είχαν γίνει τα μεγάλα θαύματα που έγιναν σε σας, από καιρό οι κάτοικοί τους θα είχαν μετανοήσει. Και θα εξωτερίκευαν τη συντριβή για τις αμαρτίες τους, φορώντας σάκο για ένδυμα και ρίχνοντας στάχτη πάνω στα κεφάλια τους)» [Ματθ. 11,21].
Έπειτα, σκέψου, ότι τόσο τα εξωτερικά καλά της τύχης, όσο και τα καλά της φύσεως, τα κακομεταχειρίσθηκες πολύ περισσότερο από ό,τι κακομεταχειρίσθηκες τα εσωτερικά και πνευματικά χαρίσματα, που σου δόθηκαν· διότι τα κτίσματα, που έπρεπε να ήταν για σένα μία σκάλα, για να ανεβαίνεις στον Κτίστη, εσύ τα έκανες τοίχο διαχωρισμού και με αυτά χωρίσθηκες από τον Θεό σου· και μάλιστα τα χρησιμοποίησες ως όπλα, για να Τον πολεμάς και με αυτά θέλησες μόνος σου να ικανοποιήσεις τις αισθήσεις σου, αν και η ικανοποίηση αποτελεί αισχύνη για τον μεγάλο ευεργέτη σου, τον Θεό.
Αχ αδελφέ, αυτή είναι η υπηρεσία που προσφέρεις στον Θεό; Αλλά με αυτό φαίνεται σαν να Του λες: «Εγώ δεν θέλω να Σε υπηρετώ καθόλου». «Συνέτριψας τὸν ζυγόν σου, διέσπασας τοὺς δεσμούς σου, καὶ εἶπας· Οὐ δουλεύσω (:Συνέτριψες τον ζυγό των εντολών μου, έσπασες τις αλυσίδες του Νόμου μου και είπες “δεν θα Σε υπηρετήσω”)» [Ιερ. 2,20]. Μάλιστα με αυτό, που κάνεις, φανερώνεις, ότι θέλεις να υπηρετεί ο Θεός εσένα και μάλιστα υπηρετώντας εσένα, να επιβαρύνει τον εαυτό Του δίνοντάς σου δυνάμεις και βοήθειες, για να κάνεις τα κακά σου θελήματα, όπως λέει ο Ίδιος με τον προφήτη Ησαΐα: «Ἀλλά ἐν ταῖς ἁμαρτίαις σου καὶ ἐν ταῖς ἀδικίαις σου προέστην σου (: Ωστόσο Εγώ σε προστάτευα, ενώ εσύ επέμενες αμετανόητος στις αμαρτίες και τις αδικίες σου)» [Ησ. 43,24]. Μα ως πότε, αγαπητέ, θα παραμένει αυτή η διαμάχη ανάμεσα σε σένα και τον Θεό; Έως πότε ο Θεός να σου δίνει τα μέσα και τα όργανα για την σωτηρία σου και εσύ να τα χρησιμοποιείς εναντίον της τιμής Του και εναντίον της ίδιας της σωτηρίας σου; Ο Θεός να σου κάνει τόσο καλό και εσύ να Του ανταποδίδεις τόσο κακό;
Ω ταλαίπωρος που είσαι! Όταν σε λίγον καιρό θα δώσεις απολογία γι’ αυτά και όταν ο Κύριός μας θα συγκρίνει εκείνα που έκανε Αυτός για σένα, με εκείνα που έκανες εσύ γι’ Αυτόν. Τώρα, αδελφέ μου, διόρθωσε αυτές τις αταξίες σου και ζήτησε συγχώρηση γι’ αυτές από τον λυτρωτή σου, πριν έλθει Αυτός και γίνει κριτής σου. Νιώσε ντροπή για την μεγάλη αχαριστία, που Τού έδειξες και με κατανυκτικά δάκρυα προσέλκυσέ Τον στην αγάπη σου· απόρησε για την ασωτεία σου, με την οποία σκόρπισες τόσους θησαυρούς, που τόσο πλουσιοπάροχα σου χάρισε ο Θεός, για να σε πλουτίσει αιώνια. Μίσησε την δυστυχισμένη ζωή, που τόσο τυφλός πέρασες μέχρι τώρα, σαν να μην υπήρχε Θεός, για να Τον υπηρετείς και να Τον κερδίσεις, και σαν να ήσουν εσύ ο μόνος Δεσπότης του κόσμου.
Πάρε την απόφαση από εδώ και στο εξής να μη θέλεις άλλο πράγμα, παρά μόνο το πώς να αρέσεις στον Θεό και πώς να εξασφαλίσεις την σωτηρία σου. Τέλος, ζήτησε από Αυτόν χάρη να μπορέσεις να κατορθώσεις αυτό το μεγάλο έργο και να πάθεις ό,τι πάθεις, για να επιτύχεις τον σκοπό σου, ο οποίος είναι ο Θεός, με εκείνη την προθυμία και φροντίδα, που αρμόζει, όπως ο θεοφόρος Ιγνάτιος έγραφε προς Ρωμαίους: «Φωτιά και σταυρός και θηρίων επιθέσεις, ανατομές, διαιρέσεις, σκορπισμοί οστών, εκκοπές μελών, αλεσμοί όλου του σώματος και κόλασις του διαβόλου, ας έλθουν επάνω μου, μόνο να κερδίσω τον Ιησού Χριστό».
Γ΄. Πώς πρέπει να διορθώσουμε αυτή την κακή χρήση.
Σκέψου ότι πρέπει να διορθώσεις την κακή χρήση που έκανες στα μέσα και στα όργανα, που σου έδωσε ο Θεός για την σωτηρία σου· και η διόρθωσις αυτή μπορεί να γίνει, όταν μεταχειρίζεσαι τα μέσα αυτά για τον σκοπό σου και να μην τα μεταχειρίζεσαι για τα μέσα τα ίδια· δηλαδή δεν πρέπει να αγαπάς τα μέσα αυτά καθ’ εαυτά, παρά μόνον όταν σε οδηγούν στον ποθούμενο σκοπό. Γι’ αυτό, λοιπόν, μοίρασε όλα τα αγαθά, που σου χάρισε ο Θεός σε τρεις τάξεις: α) Σε εκείνα που ωφελούν πάντοτε στο να επιτύχεις τον σκοπό σου (όπως είναι τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, τα θεία μυστήρια, οι αρετές, και μάλιστα τα έργα της ελεημοσύνης)· αυτά, λέω, πρέπει να τα χρησιμοποιείς με μεγάλη φροντίδα, διότι είναι τόσο άξια και τόσο απαραίτητα, για να επιτύχεις τον σκοπό της σωτηρίας σου, ώστε, αν ήταν δυνατόν, ένας που έχει κολασθεί, θα προτιμούσε να υποφέρει όλα τα βασανιστήρια της κόλασης για χιλιάδες χρόνια, μόνο και μόνο για να απολαύσει ένα από τα μέσα αυτά, για τα οποία εσύ τώρα αδιαφορείς.
β) Σε εκείνα τα μέσα, που πάντοτε βλάπτουν τον σκοπό της σωτηρίας σου, διότι είναι απαγορευμένα από τον νόμο του Θεού και διότι είναι πάντοτε ενωμένα με την αμαρτία (όπως είναι τα τρυφηλά φαγητά και ποτά, τα όμορφα φορέματα, οι διασκεδάσεις, τα παιχνίδια, οι κακές συναναστροφές και συνομιλίες, οι περιπλανήσεις και τα άλλα ηδονικά και αναπαυτικά αντικείμενα των πέντε αισθήσεών μας)· όλα αυτά πρέπει να τα αποφεύγεις και να τα αποστρέφεσαι με όλη σου την καρδιά, και να τα αποκόπτεις τελείως από τον εαυτό σου ως αντίθετα της δόξας του Θεού και της δικής σου επιτυχίας. γ) Και σε εκείνα πάλι που μερικές φορές ωφελούν, για να επιτύχεις τον σκοπό σου και μερικές φορές βλάπτουν και εμποδίζουν· και η διόρθωσή τους γίνεται ως εξής: πρέπει να μην κλίνει η καρδιά σου σε κανένα, παρά μόνο τόσο, όσο χρειάζεται, για να σε οδηγήσουν στον Θεό και στον σκοπό της σωτηρίας σου.
Παραδείγματος χάριν, δεν πρέπει να προτιμάς καλύτερα την υγεία από την ασθένεια, ή τα πλούτη από τη φτώχεια, ή την τιμή από την ατιμία, ή τη ζωή από τον θάνατο, διότι όλα αυτά καθ’ εαυτά είναι αδιάφορα· και τόσο να προτιμάς την ασθένεια, την φτώχεια και την ατιμία και όλα όσα ταπεινώνουν την ψυχή και το σώμα, διότι σε βοηθούν περισσότερο από τα άλλα να επιτύχεις την ευτυχία και την σωτηρία σου. Διότι ένας ξενιτεμένος δεν προτιμά τον ευκολότερο δρόμο, αλλά τον ασφαλέστερο, για να επιστρέψει στην πατρίδα του· και ένας ναύτης δεν επιθυμεί τον γλυκύτερο άνεμο, αλλά εκείνον, που τον φέρνει πιο σίγουρα στο λιμάνι· και ένας άρρωστος δεν ψάχνει για τα πιο γλυκά φάρμακα, αλλά τα πιο ωφέλιμα για την αρρώστια του. Αλλά εσύ, αδελφέ, τα χρησιμοποιείς όλα αυτά με αντίθετο τρόπο και αγαπάς εκείνη μόνο την υγεία, εκείνη μόνο την ανάπαυση, εκείνη μόνο την εξουσία και εκείνες μόνο τις ηδονές, που βλάπτουν την ψυχή σου.
Γι' αυτό από τώρα και στο εξής μην θέλεις να είσαι, αγαπητέ, τόσο τυφλός, ώστε να νομίζεις για ωφέλιμα εκείνα που σε απομακρύνουν ή και εμποδίζουν από το μέγιστο αγαθό· και μην θέλεις να αλλάζεις τα ονόματα των πραγμάτων, που οδηγούν στην απώλειά σου, ονομάζοντας «καλό» το κακό και «κακό» το καλό, για να μην ακούσεις το «οὐαὶ καί ἀλλοίμονον», που λέει ο Κύριος διαμέσου του προφήτη Ησαΐα: «Οὐαὶ οἱ λέγοντες τὸ κακὸν καλὸν καὶ τὸ καλὸν κακόν(:Αλλοίμονο σε εκείνους οι οποίοι λένε και παριστάνουν το κακό ως καλό και το καλό ως κακό)» [Ησ. 5,20].
Ξύπνα κάποτε από αυτόν τον θανατηφόρο ύπνο και, αν ο Θεός σου χάρισε υγεία, ομορφιά, γνώση, πλούτο, αξιώματα και άλλα όμοια φυσικά και απρόβλεπτα καλά, μην τα χρησιμοποιείς κακώς για την απώλειά σου, αλλά κάνε τα όργανα για την σωτηρία σου. Αποφάσισε να τρέχεις πάντοτε προς τον τελικό σκοπό σου με όλη σου την καρδιά, και αν βρεις τίποτε εμπόδια, γκρέμισέ τα και μην σταματήσεις ποτέ, μέχρι να επιτύχεις τον σκοπό σου, όπως κάνει ένας ποταμός, ο οποίος δεν εμποδίζεται από τα εμπόδια που βρίσκει μπροστά του, αλλά τρέχει γρήγορα και δεν σταματά καθόλου, μέχρι να φθάσει στην θάλασσα. «Πάντες οἱ χείμαρροι πορεύονται εἰς τὴν θάλασσαν (:Όλοι οι χείμαρροι πορεύονται και χύνονται στην θάλασσα)» [Εκκλ. 1,7].
Γι’ αυτό τι σου χρησιμεύουν οι παράλογες επιθυμίες, που έχεις για τα κτήματα; Αυτές είναι εμπόδια για τον σκοπό της σωτηρίας σου και ξερίζωσε τις όλες από την καρδιά σου, μολονότι τις αγάπησες μέχρι τώρα ως κόρη οφθαλμού· διότι λέει ο Κύριος: «Εἰ δὲ ὁ ὀφθαλμός σου ὁ δεξιὸς σκανδαλίζει σε, ἔξελε αὐτὸν καὶ βάλε ἀπὸ σοῦ (:Κι αν κάποιο πρόσωπο που είναι χρήσιμο, φιλικό και αγαπητό σε σένα σαν το δεξί σου μάτι σού γίνεται αφορμή εμπαθούς επιθυμίας και αμαρτίας, χωρίσου οριστικά απ’ αυτό και πέταξέ το μακριά από σένα˙ όπως θα έκανες και με το μάτι σου, εάν κινδύνευε να πάθει και να βλαβεί απ’ αυτό όλο το σώμα σου)» [Ματθ. 5,29]. Τι σου χρειάζονται εκείνα τα ξεφαντώματα; Τι σου χρειάζονται οι τόσες περιπλανήσεις από εδώ και από εκεί, στις οποίες χάνεις τον καιρό, που θα έπρεπε να αφιερώσεις στο θέμα της σωτηρίας σου; Αυτά είναι εμπόδια και κόψε τα όλα, κι αν ακόμη τα αγαπάς σαν το δεξί σου χέρι. «Καὶ εἰ ἡ δεξιά σου χεὶρ σκανδαλίζει σε, ἔκκοψον αὐτὴν καὶ βάλε ἀπὸ σοῦ (:Κι αν κάποιο πρόσωπο που σου είναι χρήσιμο σαν το δεξί σου χέρι σε σκανδαλίζει, κόψε τελείως αυτό το χέρι σου και πέταξέ το μακριά από σένα)» [Ματθ. 5,30]. Τι σε ωφελούν τα τόσα μπλεξίματα που χρησιμοποιείς στις υποθέσεις των άλλων, που δεν σε αφορούν; Αυτά είναι εμπόδια και κόψε τα και πέταξέ τα, μολονότι τα αγαπάς όπως τα πόδια σου. «Εἰ δὲ ἡ χείρ σου ἢ ὁ πούς σου σκανδαλίζει σε, ἔκκοψον αὐτὰ καὶ βάλε ἀπὸ σοῦ (:Κι αν το χέρι σου ή το πόδι σου, δηλαδή ένα πρόσωπο ή πράγμα που είναι πολύ στενά συνδεδεμένο μαζί σου και πολύ χρήσιμο σε σένα, σου γίνει αφορμή να αμαρτάνεις, κόψε το και ρίξε το μακριά σου)» [Ματθ. 18,8].
Σου φαίνονται ασήμαντα αυτά που είπαμε; Γνώριζε, όμως, αγαπητέ, ότι αυτά είναι κυρίως οι πέτρες και τα εμπόδια που εμποδίζουν τον δρόμο της σωτηρίας σου και είναι ανάγκη να τα βγάλεις από την μέση, όπως σε προστάζει ο Θεός με τον Ησαΐα: «Καὶ τοὺς λίθους τοὺς ἐκ τῆς ὁδοῦ διασκορπίσατε Και τις πέτρες από τον δρόμο πετάξτε τις μακριά και καθαρίσετέ τον)» [ Ησ. 62,10]. Και από αυτά τα φαινομενικά ασήμαντα εξαρτάται ή να χάσεις ή να κερδίσεις την αιώνια ευτυχία, που είναι η απόλαυσις του Θεού. Λοιπόν, μίσησε, αδελφέ μου, τους διεστραμμένους δρόμους, που μέχρι τώρα περπατούσες· αποφάσισε στο εξής να χρησιμοποιήσεις όλους τους λογισμούς σου και όλες σου τις επιθυμίες για την ελπίδα της ευτυχίας, που σε περιμένει. Και επειδή σε έπλασε ο Κύριος μόνο για τον εαυτό Του, παρακάλεσέ Τον να σου δώσει χάρη και δύναμη, για να ξεκολληθείς από όλα και να ζεις μόνο γι’ Αυτόν και όλη σου η φροντίδα να είναι μόνο και μόνο πώς να επιτύχεις την σωτηρία σου, επειδή αυτός είναι ο σκοπός του κάθε ανθρώπου[πρβ. Εκκλ. 7,2: «τοῦτο τέλος παντὸς ἀνθρώπου (:Αυτός είναι ο σκοπός κάθε ανθρώπου)»].
ΠΡΟΣ ΔΟΞΑΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΤΡΙΑΔΙΚΟΥ ΘΕΟΥ,
επιμέλεια κειμένου: Ελένη Λιναρδάκη, φιλόλογος
ΠΗΓΕΣ:
· Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου, Πνευματικά γυμνάσματα, Μελέτη Γ’, απόδοσις στη νεοελληνική υπό Βενεδίκτου ιερομονάχου Αγιορείτου, έκδοσις Συνοδίας Σπυρίδωνος ιερομονάχου, ιερά καλύβη «Άγιος Σπυρίδων Α΄», Νέα σκήτη Αγίου Όρους, 2016, 4η έκδοσις, σελίδες 21-27.
· Π. Τρεμπέλα, Η Καινή Διαθήκη με σύντομη ερμηνεία (απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2014.
· Η Καινή Διαθήκη, Κείμενον και ερμηνευτική απόδοσις υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τριακοστή τρίτη, Αθήνα 2009.
· Η Παλαιά Διαθήκη κατά τους εβδομήκοντα, Κείμενον και σύντομος απόδοσις του νοήματος υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2005.
· Η Παλαιά Διαθήκη με σύντομη ερμηνεία, , Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ», τόμος Β’ Αθήνα, 2024.
· Π. Τρεμπέλα, Το Ψαλτήριον με σύντομη ερμηνεία(απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τρίτη, Αθήνα 2016.
