Η Εκκλησία του Χριστού και η Ορθόδοξη Εκκλησιολογία
Με αφορμή την υπόθεση του Μητροπολίτου Πάφου Τυχικού: Η αλήθεια της πίστεως απέναντι στην αντίληψη ότι η Εκκλησία ταυτίζεται αποκλειστικά με την διοικητική εξουσία
Πρόλογος
Στις ημέρες μας επανέρχεται με ιδιαίτερη ένταση ένα από τα σπουδαιότερα θεολογικά ερωτήματα όλων των αιώνων: Τι είναι η Εκκλησία του Χριστού;
Είναι άραγε η Εκκλησία μία ανθρώπινη διοικητική δομή, ένας οργανισμός που ορίζεται αποκλειστικά από την ιεραρχική εξουσία και την αριθμητική πλειοψηφία μιας Συνόδου; Ή είναι πρωτίστως το θεανθρώπινο Σώμα του Χριστού, του οποίου η ενότητα στηρίζεται στην αμετάβλητη αλήθεια της αποκαλύψεως του Θεού;
Το ερώτημα αυτό δεν είναι καινούριο. Από τους αποστολικούς χρόνους μέχρι τις μεγάλες αιρέσεις των πρώτων αιώνων, μέχρι την εικονομαχία και τη Σύνοδο Φερράρας–Φλωρεντίας, η Εκκλησία πάντοτε αντιμετώπιζε το ίδιο κρίσιμο ζήτημα: είναι η αλήθεια αποτέλεσμα εξουσίας ή είναι η εξουσία αυθεντική μόνο όταν υπηρετεί την αλήθεια του Χριστού;
Η περίπτωση του Μητροπολίτου Πάφου Τυχικού έχει αναδείξει ξανά αυτό το διαχρονικό εκκλησιολογικό ζήτημα. Πολλοί πιστοί και κληρικοί που τον στηρίζουν θεωρούν ότι εκφράζει ακρίβεια πίστεως, προσήλωση στην πατερική παράδοση και συνέχεια με το φρόνημα των Αγίων. Άλλοι εκκλησιαστικοί φορείς διατυπώνουν διαφορετικές κρίσεις για την υπόθεσή του. Πέρα όμως από την αξιολόγηση ενός συγκεκριμένου προσώπου, το ουσιαστικό θεολογικό ερώτημα παραμένει: με ποια κριτήρια αναγνωρίζεται η αληθινή εκκλησιαστική ζωή;
Η απάντηση της Ορθόδοξης Παραδόσεως είναι σαφής: η Εκκλησία είναι εκεί όπου διαφυλάσσεται η αποστολική πίστη, τελείται η ζωή των μυστηρίων και υπάρχει η κοινωνία του Σώματος του Χριστού μέσα στην αλήθεια.
⸻
ΜΕΡΟΣ Α ´
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α΄
Ο Χριστός είναι ο Ιδρυτής και η μόνη Κεφαλή της Εκκλησίας
Η Εκκλησία δεν δημιουργήθηκε από ανθρώπινη βούληση ούτε αποτελεί ανθρώπινο ίδρυμα. Ο ίδιος ο Κύριος Ιησούς Χριστός είπε στον Απόστολο Πέτρο:
«Καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρᾳ οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ πύλαι ᾍδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς»
(Ματθ. 16:18)
Δεν είπε «την Εκκλησία των ανθρώπων», αλλά «την δική μου Εκκλησία». Η Εκκλησία ανήκει στον Χριστό και παραμένει δική Του μέχρι το τέλος των αιώνων.
Ο Απόστολος Παύλος διδάσκει:
«Καὶ αὐτός ἐστιν ἡ κεφαλή τοῦ σώματος, τῆς Ἐκκλησίας»
(Κολ. 1:18)
Και αλλού:
«Καὶ αὐτὸν ἔδωκε κεφαλὴν ὑπὲρ πάντα τῇ Ἐκκλησίᾳ, ἥτις ἐστὶ τὸ σῶμα αὐτοῦ»
(Εφεσ. 1:22-23)
Επομένως, κανένας επίσκοπος, πατριάρχης, αρχιεπίσκοπος ή σύνοδος δεν είναι η κεφαλή της Εκκλησίας. Όλοι, από τον τελευταίο πιστό μέχρι τον ανώτερο εκκλησιαστικό άρχοντα, είναι μέλη του Σώματος του Χριστού και υπόκεινται στην αλήθεια του Ευαγγελίου.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ερμηνεύοντας την εικόνα του σώματος και της κεφαλής, διδάσκει ότι όπως το σώμα λαμβάνει ζωή και καθοδήγηση από την κεφαλή, έτσι και η Εκκλησία λαμβάνει ζωή από τον Χριστό.
Γι’ αυτό η εξουσία μέσα στην Εκκλησία δεν είναι δεσποτεία αλλά διακονία. Ο ίδιος ο Κύριος είπε στους Αποστόλους:
«Οἱ ἄρχοντες τῶν ἐθνῶν κατακυριεύουσιν αὐτῶν… οὐχ οὕτως δὲ ἔσται ἐν ὑμῖν, ἀλλ’ ὃς ἂν θέλῃ μέγας γενέσθαι ἐν ὑμῖν, ἔσται ὑμῶν διάκονος»
(Ματθ. 20:25-26)
Η εκκλησιαστική εξουσία, επομένως, δεν είναι δικαίωμα επιβολής προσωπικής βουλήσεως αλλά ευθύνη διακονίας της αλήθειας.
⸻
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β΄
Η Εκκλησία ως Σώμα Χριστού – Η στρατευομένη και η θριαμβεύουσα Εκκλησία
Η Εκκλησία είναι μία και αδιαίρετη στους ουρανούς και στη γη. Δεν υπάρχουν δύο Εκκλησίες, αλλά μία Εκκλησία που βρίσκεται σε δύο καταστάσεις: την στρατευομένη και την θριαμβεύουσα.
Η στρατευομένη Εκκλησία είναι οι πιστοί που βρίσκονται ακόμη στον κόσμο, κλήρος και λαός, και αγωνίζονται τον πνευματικό αγώνα:
«Ἀγωνίζου τὸν καλὸν ἀγῶνα τῆς πίστεως»
(Α΄ Τιμ. 6:12)
Η θριαμβεύουσα Εκκλησία είναι οι Άγιοι που νίκησαν τον κόσμο, ολοκλήρωσαν τον αγώνα τους και βρίσκονται ενώπιον του Θεού.
Ο Απόστολος Παύλος μιλά για:
«νέφος μαρτύρων»
(Εβρ. 12:1)
που περιβάλλει τους αγωνιζομένους πιστούς.
Γι’ αυτό ο Άγιος του πρώτου αιώνος, ο Άγιος του τετάρτου, ο Άγιος του δεκάτου πέμπτου και ο Άγιος κάθε εποχής δεν έχουν διαφορετική πίστη. Έχουν το ίδιο Άγιο Πνεύμα και την ίδια αλήθεια.
Ο Απόστολος Παύλος ομολογεί:
«Εἷς Κύριος, μία πίστις, ἓν βάπτισμα»
(Εφεσ. 4:5)
Ο Άγιος Βικέντιος Λερίνης εξέφρασε αυτό το διαχρονικό κριτήριο της Εκκλησίας με τα γνωστά λόγια:
«Quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est»
δηλαδή:
«Αυτό που πιστεύθηκε παντού, πάντοτε και από όλους».
Η αλήθεια της Εκκλησίας δεν αλλάζει με το πέρασμα των αιώνων, διότι:
«Ἰησοῦς Χριστὸς χθὲς καὶ σήμερον ὁ αὐτός καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας»
(Εβρ. 13:8)
ΜΕΡΟΣ Β΄
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄
Η Εκκλησία ως κοινωνία της αληθείας – «Ὅπου εἰσίν δύο ἢ τρεῖς συνηγμένοι εἰς τὸ ἐμὸν ὄνομα»
Ένα από τα πιο παρεξηγημένα χωρία της Αγίας Γραφής είναι ο λόγος του Κυρίου:
«Οὗ γάρ εἰσι δύο ἢ τρεῖς συνηγμένοι εἰς τὸ ἐμὸν ὄνομα, ἐκεῖ εἰμι ἐν μέσῳ αὐτῶν»
(Ματθ. 18:20)
Ο λόγος αυτός δεν σημαίνει ότι κάθε ομάδα ανθρώπων που επικαλείται το όνομα του Χριστού αποτελεί αυτομάτως την αληθινή Εκκλησία. Διότι η Εκκλησία δεν είναι απλή συνάθροιση προσώπων, αλλά κοινωνία μέσα στην αλήθεια του Χριστού.
Ο ίδιος ο Κύριος προειδοποιεί:
«Οὐ πᾶς ὁ λέγων μοι· Κύριε Κύριε, εἰσελεύσεται εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ἀλλ’ ὁ ποιῶν τὸ θέλημα τοῦ Πατρός μου»
(Ματθ. 7:21)
Και αλλού:
«Εἰς μάτην δὲ σέβονταί με, διδάσκοντες διδασκαλίας ἐντάλματα ἀνθρώπων»
(Ματθ. 15:9)
Επομένως, η επίκληση του ονόματος του Χριστού χωρίς την αληθινή πίστη και την τήρηση της αποστολικής διδασκαλίας δεν αρκεί.
Η Εκκλησία είναι ενότητα όχι απλώς συναισθηματική ή εξωτερική, αλλά ενότητα στην ορθή πίστη.
Ο Απόστολος Παύλος διδάσκει:
«Εἷς Κύριος, μία πίστις, ἓν βάπτισμα»
(Εφεσ. 4:5)
Και αλλού:
«Παρακαλῶ δὲ ὑμᾶς, ἀδελφοί, διὰ τοῦ ὀνόματος τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἵνα τὸ αὐτὸ λέγητε πάντες, καὶ μὴ ᾖ ἐν ὑμῖν σχίσματα»
(Α΄ Κορ. 1:10)
Η ενότητα της Εκκλησίας είναι ενότητα φρονήματος, δόγματος και ζωής.
⸻
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄
Η Αποστολική Παράδοση – Η πίστη που δεν αλλάζει στους αιώνες
Η Εκκλησία δεν έχει την εξουσία να εφευρίσκει νέες αλήθειες ούτε να αλλοιώνει την πίστη που παρέλαβε.
Ο Απόστολος Παύλος παραγγέλλει:
«Ἄρα οὖν, ἀδελφοί, στήκετε καὶ κρατεῖτε τὰς παραδόσεις, ἃς ἐδιδάχθητε εἴτε διὰ λόγου εἴτε δι’ ἐπιστολῆς ἡμῶν»
(Β΄ Θεσ. 2:15)
Και ο Απόστολος Ιούδας προτρέπει τους πιστούς:
«Ἐπαγωνίζεσθαι τῇ ἅπαξ παραδοθείσῃ τοῖς ἁγίοις πίστει»
(Ιούδα 1:3)
Η πίστη παραδόθηκε μία φορά και παραμένει η ίδια μέχρι τη συντέλεια των αιώνων.
Γι’ αυτό ο Άγιος Βικέντιος Λερίνης έθεσε τον περίφημο κανόνα:
«Quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est»
δηλαδή: «Εκείνο το οποίο πιστεύθηκε παντού, πάντοτε και από όλους».
Αυτό σημαίνει ότι η αληθινή διδασκαλία της Εκκλησίας έχει συνέχεια στον χρόνο. Ο Άγιος του πρώτου αιώνα, ο Άγιος του τετάρτου, ο Άγιος του δέκατου πέμπτου και ο Άγιος των ημερών μας δεν έχουν διαφορετική πίστη, διότι δεν έχουν διαφορετικό Χριστό ούτε διαφορετικό Άγιο Πνεύμα.
Ο Απόστολος Παύλος γράφει:
«Ἰησοῦς Χριστὸς χθὲς καὶ σήμερον ὁ αὐτός καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας»
(Εβρ. 13:8)
Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός διδάσκει ότι οφείλουμε να κρατούμε την παράδοση της Εκκλησίας και να μην μετακινούμε τα όρια που έθεσαν οι Άγιοι Πατέρες.
⸻
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε΄
Οι Άγιοι Πατέρες ως φωνή του Αγίου Πνεύματος μέσα στην Εκκλησία
Η Εκκλησία δεν στηρίζεται στις προσωπικές γνώμες των ανθρώπων αλλά στην εμπειρία των θεοφόρων Πατέρων.
Οι Άγιοι, παρότι έζησαν σε διαφορετικούς τόπους και διαφορετικές εποχές, παρουσιάζουν μία θαυμαστή ενότητα στην πίστη. Αυτό δεν είναι αποτέλεσμα ανθρώπινης συμφωνίας, αλλά καρπός της ενεργείας του Αγίου Πνεύματος.
Ο Κύριος υποσχέθηκε στους Αποστόλους:
«Ὅταν δὲ ἔλθῃ ἐκεῖνος, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὁδηγήσει ὑμᾶς εἰς πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν»
(Ιω. 16:13)
Γι’ αυτό η φωνή των Αγίων Πατέρων δεν αποτελεί μια σειρά προσωπικών φιλοσοφικών απόψεων, αλλά τη μαρτυρία της Εκκλησίας μέσα στους αιώνες.
Ο Μέγας Αθανάσιος, όταν σχεδόν ολόκληρη η αυτοκρατορία συγκλονιζόταν από την αρειανική πλάνη, δεν ακολούθησε τον αριθμό ούτε την κοσμική δύναμη, αλλά κράτησε ανόθευτη την πίστη της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου.
Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής προτίμησε εξορίες, διωγμούς και ακρωτηριασμό παρά να υπογράψει μία διδασκαλία που θεωρούσε αντίθετη προς την ορθόδοξη πίστη.
Ο Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης δίδαξε ότι σε ζητήματα πίστεως δεν αρκεί το αξίωμα ενός επισκόπου, αλλά κριτήριο είναι η συμφωνία με την παράδοση της Εκκλησίας.
Ο Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός στη Σύνοδο Φερράρας–Φλωρεντίας δεν ακολούθησε την πίεση της πλειοψηφίας, αλλά παρέμεινε στην πατροπαράδοτη διδασκαλία και αργότερα η συνείδηση της Εκκλησίας αναγνώρισε την ομολογία του.
Η ιστορία λοιπόν αποδεικνύει ότι πολλές φορές στην Εκκλησία η αλήθεια δεν ταυτίστηκε απλώς με την αριθμητική πλειοψηφία, αλλά αναγνωρίστηκε από τη συμφωνία με την αποστολική παράδοση.
⸻
Η Εκκλησία είναι «στύλος καὶ ἑδραίωμα τῆς ἀληθείας» (Α΄ Τιμ. 3:15). Η αποστολή της δεν είναι να προσαρμόζει την αλήθεια στις απαιτήσεις κάθε εποχής, αλλά να διαφυλάσσει αλώβητο τον θησαυρό που παρέλαβε από τον Χριστό και τους Αποστόλους.
ΜΕΡΟΣ Γ΄
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ΄
Η συνοδικότητα στην Εκκλησία – Η Σύνοδος ως όργανο της αληθείας και όχι ως πηγή νέας αλήθειας
Η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι κατεξοχήν συνοδική. Από την αποστολική εποχή, τα μεγάλα ζητήματα λύνονταν συνοδικά. Το πρώτο παράδειγμα αποτελεί η Αποστολική Σύνοδος των Ιεροσολύμων, όπου οι Απόστολοι διακήρυξαν:
«Ἔδοξεν γὰρ τῷ Ἁγίῳ Πνεύματι καὶ ἡμῖν»
(Πράξ. 15:28)
Η φράση αυτή αποκαλύπτει το βαθύτερο νόημα της συνοδικότητας: η Σύνοδος δεν εκφράζει απλώς ανθρώπινες αποφάσεις, αλλά καλείται να γίνει όργανο της φανερώσεως της αληθείας του Αγίου Πνεύματος.
Όμως η ιστορία της Εκκλησίας δείχνει επίσης ότι δεν είναι κάθε συγκέντρωση επισκόπων αυτομάτως φορέας της αλήθειας. Η αυθεντία μιας Συνόδου δεν προέρχεται μόνο από τον αριθμό των συμμετεχόντων ή από την εκκλησιαστική ισχύ της, αλλά από τη συμφωνία της με την Αγία Γραφή, την αποστολική Παράδοση και τη διαχρονική πίστη της Εκκλησίας.
⸻
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ζ΄
Όταν Σύνοδοι πλανήθηκαν – Η μαρτυρία της εκκλησιαστικής ιστορίας
Η ιστορία παρέχει πολλά παραδείγματα όπου σύνοδοι ή μεγάλες ομάδες επισκόπων εξέφρασαν διδασκαλίες που αργότερα απορρίφθηκαν από την Εκκλησία.
Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η λεγόμενη Ληστρική Σύνοδος της Εφέσου (449 μ.Χ.). Συγκροτήθηκε με πολλούς επισκόπους και με την υποστήριξη ισχυρών πολιτικών προσώπων της εποχής. Παρ’ όλα αυτά απορρίφθηκε από την εκκλησιαστική συνείδηση και η Δ΄ Οικουμενική Σύνοδος στη Χαλκηδόνα (451 μ.Χ.) καταδίκασε τις αποφάσεις της.
Αργότερα, κατά την περίοδο της Εικονομαχίας, πραγματοποιήθηκαν σύνοδοι που απέρριψαν την τιμή των ιερών εικόνων. Παρά το γεγονός ότι είχαν επισκόπους και αυτοκρατορική στήριξη, οι αποφάσεις τους απορρίφθηκαν από την Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο (787 μ.Χ.), η οποία αποκατέστησε την ορθόδοξη διδασκαλία περί των εικόνων.
Αυτά τα γεγονότα δείχνουν ένα πολύ σημαντικό εκκλησιολογικό συμπέρασμα: δεν είναι η αλήθεια που γίνεται αληθινή επειδή την ψήφισε μία σύνοδος, αλλά μία σύνοδος αναγνωρίζεται ως αληθινή όταν εκφράζει την αλήθεια που παρέλαβε η Εκκλησία.
⸻
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Η΄
Η υπακοή στην Εκκλησία και τα όριά της
Η υπακοή αποτελεί θεμέλιο της εκκλησιαστικής ζωής. Ο ίδιος ο Χριστός «ἐγένετο ὑπήκοος μέχρι θανάτου» (Φιλ. 2:8), και οι πιστοί καλούνται να ζουν μέσα στο πνεύμα της ταπεινώσεως και της υπακοής.
Οι Άγιοι Πατέρες δίδαξαν πάντοτε την αξία της υπακοής προς τους κανονικούς ποιμένες της Εκκλησίας. Ο Άγιος Ιγνάτιος ο Θεοφόρος γράφει:
«Ὅπου ὁ ἐπίσκοπος, ἐκεῖ τὸ πλῆθος ἔστω· ὥσπερ ὅπου ἂν ᾖ Ἰησοῦς Χριστός, ἐκεῖ ἡ καθολική Ἐκκλησία».
Η φράση αυτή δείχνει την κεντρική θέση του επισκόπου ως σημείου ενότητας της τοπικής Εκκλησίας.
Όμως η ίδια η Αγία Γραφή θέτει ένα υπέρτατο κριτήριο:
«Πειθαρχείν δεῖ Θεῷ μᾶλλον ἢ ἀνθρώποις»
(Πράξεις 5:29)
Η υπακοή λοιπόν στην Εκκλησία δεν μπορεί να νοηθεί ως υπακοή σε κάτι που θα ερχόταν σε αντίθεση με το Ευαγγέλιο και την αποστολική παράδοση.
Ο Απόστολος Παύλος είναι απόλυτος:
«Ἀλλὰ καὶ ἐὰν ἡμεῖς ἢ ἄγγελος ἐξ οὐρανοῦ εὐαγγελίζηται ὑμῖν παρ’ ὃ εὐηγγελισάμεθα ὑμῖν, ἀνάθεμα ἔστω»
(Γαλ. 1:8)
Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και η υψηλότερη ανθρώπινη εκκλησιαστική εξουσία δεν έχει δικαίωμα να αλλοιώσει το περιεχόμενο της πίστεως.
⸻
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Θ΄
Ο 15ος Κανόνας της Πρωτοδευτέρας Συνόδου και η διάκριση μεταξύ σχίσματος και απομακρύνσεως λόγω αιρέσεως
Ιδιαίτερη θέση στην ορθόδοξη κανονική παράδοση κατέχει ο 15ος Κανόνας της Πρωτοδευτέρας Συνόδου (Κωνσταντινούπολη, 861 μ.Χ.).
Ο Κανόνας αναφέρεται στην περίπτωση κατά την οποία ένας επίσκοπος κηρύττει δημοσίως και γυμνή τη κεφαλή μία αίρεση ήδη καταδικασμένη από την Εκκλησία. Σε μια τέτοια περίπτωση, όσοι διακόπτουν την εκκλησιαστική κοινωνία με αυτόν πριν από συνοδική καταδίκη του δεν καταδικάζονται ως σχισματικοί.
Ο Κανόνας αναφέρει ότι αυτοί:
«οὐ μόνον οὐχὶ τῇ ἐπιτιμίᾳ τῶν Κανόνων ὑπόκεινται, ἀλλὰ καὶ τῆς πρεπούσης τιμῆς ἀξιωθήσονται»
διότι δεν διέσπασαν την Εκκλησία, αλλά προσπάθησαν να προστατεύσουν την Εκκλησία από σχίσματα και διαιρέσεις.
Εδώ απαιτείται μεγάλη διάκριση. Ο κανόνας αυτός δεν δίνει άδεια στον καθένα να διακόπτει την εκκλησιαστική κοινωνία για κάθε διαφωνία, προσωπική κρίση ή διοικητικό ζήτημα. Αναφέρεται ειδικά σε δημόσια κήρυξη αιρέσεως κατά της παραδεδομένης πίστεως.
⸻
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι΄
Η ομολογία της αλήθειας και οι Άγιοι που αντιστάθηκαν στην πλάνη
Η ιστορία της Εκκλησίας είναι γεμάτη από παραδείγματα Αγίων οι οποίοι υπέμειναν διωγμούς, καθαιρέσεις, εξορίες και κατηγορίες επειδή επέλεξαν να παραμείνουν πιστοί σε αυτό που πίστευαν ότι ήταν η αποστολική αλήθεια.
Ο Μέγας Αθανάσιος εξορίστηκε επανειλημμένα επειδή αντιστάθηκε στον Αρειανισμό, παρότι πολλοί ισχυροί επίσκοποι και άρχοντες της εποχής είχαν δεχθεί την πλάνη.
Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής υπέμεινε φυλακίσεις, εξορία και ακρωτηριασμό επειδή αρνήθηκε να αποδεχθεί τον Μονοθελητισμό.
Ο Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης συγκρούστηκε με αυτοκράτορες και εκκλησιαστικούς άρχοντες όταν θεωρούσε ότι παραβιαζόταν η κανονική τάξη και η ορθόδοξη παράδοση.
Ο Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός έμεινε σχεδόν μόνος μεταξύ των επισκόπων που συμμετείχαν στη Σύνοδο Φερράρας–Φλωρεντίας και αρνήθηκε να υπογράψει την ένωση με τη Ρώμη, διότι θεωρούσε ότι περιείχε δογματικές αποκλίσεις.
Η μεταγενέστερη αποδοχή των αγώνων αυτών των Αγίων δείχνει ότι στην ιστορία της Εκκλησίας η αλήθεια δεν ταυτίστηκε πάντοτε με την εκάστοτε πλειοψηφία.
⸻
Συμπερασματικά, η ορθόδοξη εκκλησιολογία κρατά δύο αλήθειες ταυτόχρονα:
δεν υπάρχει Ορθόδοξη Εκκλησία χωρίς επισκοπή, συνοδικότητα και κανονική τάξη· αλλά ούτε η εκκλησιαστική εξουσία νοείται ανεξάρτητα από την αλήθεια της πίστεως που παρέδωσαν ο Χριστός, οι Απόστολοι και οι Άγιοι Πατέρες.
ΜΕΡΟΣ Δ΄
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΑ΄
Η Εκκλησία ως «στύλος και εδραίωμα της αληθείας»
Ο Απόστολος Παύλος χαρακτηρίζει την Εκκλησία:
«Ἐκκλησία Θεοῦ ζῶντος, στῦλος καὶ ἑδραίωμα τῆς ἀληθείας»
(Α΄ Τιμ. 3:15)
Η Εκκλησία δεν είναι απλώς ένας ιστορικός θεσμός ή ένας ανθρώπινος οργανισμός. Είναι ο χώρος μέσα στον οποίο φυλάσσεται η αποκεκαλυμμένη αλήθεια του Θεού και μεταδίδεται η ζωή του Αγίου Πνεύματος.
Γι’ αυτό και το κριτήριο της εκκλησιαστικότητας δεν μπορεί να είναι μόνο μια εξωτερική διοικητική σχέση, αλλά η κοινωνία με το Σώμα του Χριστού μέσα στην ορθή πίστη, τη ζωή της μετανοίας και τη συνέχεια της αποστολικής Παραδόσεως.
Ο Άγιος Ειρηναίος Λυώνος, αγωνιζόμενος εναντίον των γνωστικών αιρέσεων, τόνισε ότι η αληθινή διδασκαλία διατηρείται στην Εκκλησία μέσω της αποστολικής διαδοχής και της παραδόσεως που παρέλαβαν οι επίσκοποι από τους Αποστόλους.
Η αποστολική διαδοχή όμως δεν νοείται ως απλή αλυσίδα χειροτονιών χωρίς ορθόδοξη πίστη. Η διαδοχή είναι διατήρηση όχι μόνο της ιεροσύνης αλλά και του αποστολικού φρονήματος.
⸻
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΒ΄
Το πλήρωμα της Εκκλησίας και η ευθύνη όλων για τη διαφύλαξη της πίστεως
Στην Ορθόδοξη Εκκλησία η φύλαξη της πίστεως δεν είναι υπόθεση μόνο των επισκόπων, αλλά ολόκληρου του εκκλησιαστικού σώματος: επισκόπων, πρεσβυτέρων, μοναχών και λαϊκών.
Ο Απόστολος Πέτρος αποκαλεί όλους τους πιστούς:
«γένος ἐκλεκτόν, βασίλειον ἱεράτευμα, ἔθνος ἅγιον»
(Α΄ Πέτρ. 2:9)
Η ευθύνη της ομολογίας της αλήθειας ανήκει σε κάθε μέλος του Σώματος του Χριστού.
Η ιστορία της Εκκλησίας διδάσκει ότι πολλές φορές το ευσεβές πλήρωμα συνέβαλε στη διαφύλαξη της ορθόδοξης πίστεως απέναντι σε λανθασμένες αποφάσεις ή πιέσεις της εποχής.
Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, όταν του υπενθύμισαν ότι πολλοί επίσκοποι είχαν δεχθεί τη μονοθελητική διδασκαλία, απάντησε ότι το κριτήριο της αλήθειας δεν είναι το πλήθος αλλά η ορθή πίστη που παρέδωσε η Εκκλησία.
Επίσης, η περίφημη Εγκύκλιος των Ανατολικών Πατριαρχών του 1848 διακηρύσσει:
«Παρά τῷ λαῷ αὐτῷ, ὅς ἐστι τὸ σῶμα τῆς Ἐκκλησίας, φυλάσσεται ἡ θρησκεία»
Δηλαδή η φύλαξη της πίστεως ανήκει σε ολόκληρο το εκκλησιαστικό σώμα και όχι αποκλειστικά σε μία ομάδα προσώπων.
⸻
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΓ΄
Η αληθινή ενότητα και η ψευδής ειρήνη
Ο Χριστός προσευχήθηκε:
«Ἵνα πάντες ἓν ὦσι»
(Ιω. 17:21)
Η ενότητα είναι δώρο και εντολή του Θεού. Όμως η ενότητα της Εκκλησίας δεν είναι μια απλή διοικητική ή εξωτερική συμφωνία.
Ο Απόστολος Παύλος ζητά:
«Ἵνα τὸ αὐτὸ λέγητε πάντες»
(Α΄ Κορ. 1:10)
και μιλά για:
«μία πίστις»
(Εφ. 4:5)
Η αληθινή ειρήνη δεν μπορεί να οικοδομηθεί με παραχώρηση της αλήθειας.
Ο Μέγας Αθανάσιος διδάσκει ότι δεν υπάρχει κοινωνία φωτός και σκότους όταν αλλοιώνεται η πίστη.
Ο Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός, όταν αντιμετώπισε την ένωση της Φλωρεντίας, έδειξε ότι η ενότητα χωρίς κοινή ορθόδοξη ομολογία δεν αποτελεί αληθινή ενότητα.
Η ιστορία της Εκκλησίας φανερώνει ότι η αλήθεια πολλές φορές απαιτεί αγώνα, θυσία και ακόμη και απομόνωση. Η εξωτερική ειρήνη χωρίς την αλήθεια μπορεί να αποδειχθεί ψευδής ειρήνη.
⸻
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΔ΄
Η υπόθεση του Μητροπολίτου Πάφου Τυχικού ως σύγχρονος εκκλησιολογικός προβληματισμός
Η περίπτωση του Μητροπολίτου Πάφου Τυχικού ανέδειξε έντονα το διαχρονικό ερώτημα περί των ορίων της εκκλησιαστικής υπακοής και της σχέσεως μεταξύ συνοδικών αποφάσεων και πιστότητας στην παράδοση.
Πολλοί κληρικοί, μοναχοί και λαϊκοί που τον στηρίζουν θεωρούν ότι ο ίδιος εκφράζει ακρίβεια ορθόδοξου φρονήματος, σεβασμό προς τους Ιερούς Κανόνες και προσήλωση στην πατερική παράδοση. Από την άλλη πλευρά, οι εκκλησιαστικές αρχές που έλαβαν αποφάσεις εις βάρος του επικαλούνται τη συνοδική τάξη και τη δική τους εκτίμηση των γεγονότων.
Η ιστορία της Εκκλησίας διδάσκει ότι η τελική αξιολόγηση τέτοιων εκκλησιαστικών συγκρούσεων δεν γίνεται μέσα από το πρίσμα της κοσμικής εξουσίας ή της αριθμητικής υπεροχής, αλλά μέσα από τη μακροχρόνια μαρτυρία της Εκκλησίας, την πιστότητα στην αποστολική παράδοση, την ορθότητα της πίστεως και τους καρπούς που παράγει κάθε στάση.
⸻
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Το αμετάθετο κριτήριο της Εκκλησίας
Η Εκκλησία του Χριστού δεν είναι δημοκρατικό σχήμα όπου η αλήθεια καθορίζεται από πλειοψηφίες. Ούτε είναι μία ανθρώπινη εξουσία που μπορεί να αλλάζει το περιεχόμενο της πίστεως κατά τις απαιτήσεις των εποχών.
Η Εκκλησία είναι το Σώμα του Χριστού, έχει Κεφαλή τον Χριστό και παραμένει η ίδια σε όλους τους αιώνες.
Η αληθινή ενότητα της Εκκλησίας είναι ενότητα:
στην ίδια αποστολική πίστη, στην ίδια πατερική παράδοση, στα ίδια ιερά δόγματα, στην ίδια μυστηριακή ζωή, στην κοινή πορεία προς τη θέωση.
Γι’ αυτό η μεγαλύτερη υποχρέωση κάθε επισκόπου, κληρικού και λαϊκού είναι να φυλάσσει αλώβητη την παρακαταθήκη της πίστεως.
Όπως παραγγέλλει ο Απόστολος Παύλος στον μαθητή του Τιμόθεο:
«Τὴν καλὴν παραθήκην φύλαξον διὰ Πνεύματος Ἁγίου τοῦ ἐνοικοῦντος ἐν ἡμῖν»
(Β΄ Τιμ. 1:14)
Η Εκκλησία δεν ανήκει σε ανθρώπους. Ανήκει στον Χριστό.
Και ο Χριστός είναι:
«ὁ αὐτὸς χθές καὶ σήμερον καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας»
(Εβρ. 13:8)
Επομένως, η αληθινή εκκλησιαστική ζωή δεν μετριέται πρωτίστως από την εξωτερική ισχύ ή την ανθρώπινη εξουσία, αλλά από την πιστότητα στην αλήθεια που ο Χριστός παρέδωσε στους Αποστόλους, οι Απόστολοι στους Πατέρες και οι Πατέρες στην Εκκλησία όλων των αιώνων.
Με τα τέσσερα αυτά μέρη έχει πλέον σχηματιστεί μία πλήρης εκκλησιολογική πραγματεία, με βιβλική, πατερική και κανονική τεκμηρίωση. Θα μπορούσε ακόμη να εμπλουτιστεί σε επόμενη έκδοση με ένα ειδικό παράρτημα αποκλειστικά για τους Ιερούς Κανόνες, όπου θα παρατεθούν αναλυτικά ο 15ος της Πρωτοδευτέρας, Αποστολικοί Κανόνες, κανόνες Οικουμενικών Συνόδων και πατερικές μαρτυρίες περί αιρέσεως και εκκλησιαστικής κοινωνίας.
Δρ.Σέργιος Ντόριτς
Καθηγητής Ορθόδοξης Δογματικής Θεολογίας
