Ὁ Μέγας Φώτιος, ἡ Η΄ Οἰκουμενικὴ Σύνοδος καὶ ἡ καταδίκη τῶν παπικῶν καινοτομιῶν
Ὁ Μέγας Φώτιος, ἡ Η΄ Οἰκουμενικὴ Σύνοδος καὶ ἡ καταδίκη τῶν παπικῶν καινοτομιῶν
Τοῦ κ. Π. Κλιματσάκη, διδάκτορος Φιλοσοφίας
Εἰσαγωγή
Συχνὰ διατυπώνεται ἡ ἄποψη ὅτι ἡ Ρωμαιοκαθολικὴ ἐκκλησία δὲν ἔχει καταδικαστεῖ συνοδικῶς ὡς αἱρετικὴ καὶ ὅτι, ἑπομένως, δὲν ὑφίσταται οὐσιαστικὸ δογματικὸ ἐμπόδιο γιὰ τὴν ἕνωσή της μὲ τὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία. Ὡστόσο, ἡ ἱστορία τῶν ἐκκλησιαστικῶν συγκρούσεων τοῦ ἐνάτου αἰώνα, καὶ ἰδιαίτερα ἡ θεολογικὴ παρακαταθήκη τοῦ Μεγάλου Φωτίου, καταδεικνύουν ὅτι οἱ διαφορὲς μεταξὺ Ἀνατολῆς καὶ Δύσεως εἶχαν ἤδη ἀποκτήσει βαθὺ δογματικὸ καὶ ἐκκλησιολογικὸ χαρακτήρα πολὺ πρὶν ἀπὸ τὸ σχίσμα τοῦ 1054.
Ὁ Μέγας Φώτιος ὑπῆρξε μία ἀπὸ τὶς σημαντικότερες προσωπικότητες τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας. Μὲ τὴ θεολογική του διδασκαλία καὶ τοὺς ἀγῶνες του ὑπερασπίστηκε τὴν ὀρθόδοξη πίστη ἀπέναντι στὴν προσθήκη τοῦ Filioque στὸ Σύμβολο τῆς Πίστεως καὶ στὶς ἀξιώσεις τῆς Ρώμης γιὰ καθολικὴ δικαιοδοσία ἐπὶ τῆς Ἐκκλησίας. Ἰδιαίτερη σημασία ἔχει ἡ Σύνοδος τῆς Κωνσταντινουπόλεως τοῦ 879–880, τὴν ὁποία σημαντικὸ μέρος τῆς ὀρθόδοξης θεολογικῆς παραδόσεως ἀναγνωρίζει ὡς Η΄ Οἰκουμενικὴ Σύνοδο. Ἡ Σύνοδος αὐτὴ ἀποκατέστησε τὸν Μέγα Φώτιο, ἐπιβεβαίωσε τὸ ἀπαραχάρακτο τοῦ Συμβόλου τῆς Πίστεως καὶ ὑπερασπίστηκε τὴ συνοδικὴ συγκρότηση τῆς Ἐκκλησίας.
- Ἡ ἐκκλησιαστικὴ κρίσις τοῦ ἐνάτου αἰῶνος
Ἡ σύγκρουση μεταξὺ Κωνσταντινουπόλεως καὶ Ρώμης ὀξύνθηκε κατὰ τὸν ἔνατο αἰώνα, ἐξαιτίας τῆς κρίσεως ποὺ προέκυψε στὸν πατριαρχικὸ θρόνο τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Τὸ 858 ὁ Πατριάρχης Ἰγνάτιος ἀπομακρύνθηκε ἀπὸ τὸν θρόνο του, ὕστερα ἀπὸ τὴ σύγκρουσή του μὲ τὴν αὐτοκρατορικὴ ἐξουσία. Στὴ θέση του ἐξελέγη ὁ Φώτιος, ἕνας ἐξαιρετικὰ μορφωμένος ἄνδρας, ὁ ὁποῖος μέχρι τότε ἦταν λαϊκός. Ἡ ἐκλογή του προκάλεσε ἀντιδράσεις, ἐνῶ ὁ Ἰγνάτιος καὶ οἱ ὑποστηρικτές του ἀναζήτησαν τὴ συμπαράσταση τῆς Ρώμης. Ὁ Πάπας Νικόλαος Α΄ παρενέβη στὴν ὑπόθεση καὶ, μὲ σύνοδο ποὺ συγκάλεσε στὴ Ρώμη τὸ 863, καταδίκασε τὸν Φώτιο καὶ ὑποστήριξε τὴν ἀποκατάσταση τοῦ Ἰγνατίου.
Ἡ παρέμβαση αὐτὴ δὲν ἀποτελοῦσε ἁπλῶς μία προσπάθεια ἐπιλύσεως μιᾶς ἐκκλησιαστικῆς διαφορᾶς, ἀλλὰ συνδεόταν μὲ τὴν ἀξίωση τῆς Ρώμης νὰ ἀσκεῖ δικαιοδοσία καὶ νὰ δέχεται ἐφέσεις πέρα ἀπὸ τὰ ὅρια τῆς δικῆς της ἐκκλησιαστικῆς περιφέρειας. Ἡ Κωνσταντινούπολη δὲν ἀποδέχθηκε τὶς ἀξιώσεις αὐτές, μὲ ἀποτέλεσμα ἡ διαφωνία νὰ ἀποκτήσει εὐρύτερες ἐκκλησιολογικὲς διαστάσεις. Παράλληλα, ὁ Μέγας Φώτιος ἀντιτάχθηκε στὶς δογματικὲς καινοτομίες ποὺ διαδίδονταν στὴ Δύση, μὲ κυριότερη τὴν προσθήκη τοῦ Filioque, δηλαδὴ τῆς διδασκαλίας ὅτι τὸ Ἅγιο Πνεῦμα ἐκπορεύεται ὄχι μόνο ἀπὸ τὸν Πατέρα ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὸν Υἱό. Ἡ σύγκρουση κορυφώθηκε τὸ 867, ὅταν σύνοδος στὴν Κωνσταντινούπολη καταδίκασε τὶς λατινικὲς καινοτομίες.
- Αἱ δύο Σύνοδοι τῆς Κωνσταντινουπόλεως: 869–870 καὶ 879–880
Οἱ πολιτικὲς μεταβολὲς στὴ Βυζαντινὴ Αὐτοκρατορία ἐπηρέασαν καθοριστικὰ τὶς ἐκκλησιαστικὲς ἐξελίξεις. Μετὰ τὴ δολοφονία τοῦ αὐτοκράτορα Μιχαὴλ Γ΄, τὴν ἐξουσία ἀνέλαβε ὁ Βασίλειος Α΄ ὁ Μακεδών, ὁ ὁποῖος, ἐπιδιώκοντας τὴν πολιτικὴ προσέγγιση μὲ τὴ Ρώμη, ἀπομάκρυνε τὸν Φώτιο ἀπὸ τὸν πατριαρχικὸ θρόνο καὶ ἐπανέφερε τὸν Ἰγνάτιο. Τὸ 869–870 συγκλήθηκε στὴν Κωνσταντινούπολη σύνοδος, ἡ ὁποία καταδίκασε τὸν Φώτιο καὶ ἀναγνώρισε τὴν ἀποκατάσταση τοῦ Ἰγνατίου. Ἡ σύνοδος αὐτὴ ἀναγνωρίζεται ἀπὸ τὴ Ρωμαιοκαθολικὴ ἐκκλησία ὡς Η΄ Οἰκουμενική, ἐνῶ δὲν περιλαμβάνεται στὶς ἀναγνωρισμένες Οἰκουμενικὲς Συνόδους τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας.
Ἡ κατάσταση μεταβλήθηκε μετὰ τὸν θάνατο τοῦ Ἰγνατίου τὸ 877, ὅταν ὁ Φώτιος ἐπανῆλθε στὸν πατριαρχικὸ θρόνο. Τὸ 879–880 συγκλήθηκε νέα μεγάλη Σύνοδος στὴν Κωνσταντινούπολη, μὲ τὴ συμμετοχὴ ἐκπροσώπων τῶν ἀνατολικῶν Πατριαρχείων καὶ ἀντιπροσώπων τοῦ Πάπα Ἰωάννη Η΄. Ἡ Σύνοδος ἀποκατέστησε τὸν Φώτιο, ἀκύρωσε τὶς προηγούμενες καταδίκες του καὶ ἐπιβεβαίωσε τὸ Σύμβολο τῆς Πίστεως χωρὶς προσθῆκες ἢ ἀλλοιώσεις. Ἡ σημασία της ὑπῆρξε ἰδιαίτερα μεγάλη, καθὼς κατέστησε σαφὲς ὅτι ἡ πίστη τῆς Ἐκκλησίας δὲν μπορεῖ νὰ τροποποιεῖται μονομερῶς ἀπὸ μία τοπικὴ Ἐκκλησία, ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὴν ἱστορική της θέση ἢ τὸ κῦρος τοῦ ἐπισκόπου της.
Ἀπὸ ὀρθόδοξη ἐκκλησιολογικὴ ἄποψη, ἡ Σύνοδος τοῦ 879–880 ἀποτελεῖ σημαντικὴ μαρτυρία ὑπὲρ τῆς συνοδικότητας καὶ ἐναντίον τῆς ἀντιλήψεως ὅτι ὁ ἐπίσκοπος Ρώμης διαθέτει ἀπεριόριστη δικαιοδοσία ἐπὶ ὁλόκληρης τῆς Ἐκκλησίας.
- Ὁ Μέγας Φώτιος καὶ ἡ ὑπεράσπισις τῆς ὀρθοδόξου θεολογίας
Ὁ Μέγας Φώτιος συγκαταλέγεται στοὺς σπουδαιότερους θεολόγους καὶ ἐκκλησιαστικοὺς ἄνδρες τῆς βυζαντινῆς περιόδου. Ἡ εὐρύτατη παιδεία του ἀποτυπώνεται σὲ πολυάριθμα ἔργα, μεταξὺ τῶν ὁποίων ξεχωρίζει ἡ Μυριόβιβλος ἢ Βιβλιοθήκη, μία συλλογὴ περίπου 280 βιβλιογραφικῶν παρουσιάσεων καὶ κριτικῶν παρατηρήσεων σὲ ἔργα τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς καὶ χριστιανικῆς γραμματείας. Ὡστόσο, ἰδιαίτερη θεολογικὴ σημασία παρουσιάζει τὸ ἔργο του Περὶ τῆς τοῦ Ἁγίου Πνεύματος Μυσταγωγίας, στὸ ὁποῖο ἀναπτύσσει συστηματικὰ τὴν ὀρθόδοξη διδασκαλία περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ Ἁγίου Πνεύματος καὶ ἀντικρούει τὴ λατινικὴ προσθήκη τοῦ Filioque.
Ἡ ἐπιχειρηματολογία του στηρίζεται στὴ θεία Ἀποκάλυψη καὶ στὴν πατερικὴ παράδοση. Δὲν ἀντιμετωπίζει τὸ Filioque ὡς μία ἁπλὴ λεκτικὴ διαφοροποίηση, ἀλλὰ ὡς διδασκαλία ποὺ ἀλλοιώνει τὶς θεμελιώδεις ἀρχὲς τῆς ὀρθόδοξης τριαδολογίας. Γιὰ τὸν Μέγα Φώτιο, τὸ ζήτημα τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ Ἁγίου Πνεύματος δὲν ἀφορᾶ μία δευτερεύουσα θεολογικὴ λεπτομέρεια, ἀλλὰ τὸν ἴδιο τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ἡ Ἐκκλησία ὁμολογεῖ τὸ μυστήριο τοῦ ἐν τρισὶ προσώποις Θεοῦ.
- Ὁ Πατὴρ ὡς μόνη αἰτία εἰς τὴν Ἁγίαν Τριάδα
Θεμελιώδης ἀρχὴ τῆς ὀρθόδοξης τριαδολογίας εἶναι ὅτι ὁ Πατὴρ ἀποτελεῖ τὴ μόνη ἀρχὴ καὶ αἰτία τῆς ὑπάρξεως τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Ὁ Πατὴρ γεννᾷ ἀϊδίως τὸν Υἱὸ καὶ ἐκπορεύει ἀϊδίως τὸ Ἅγιο Πνεῦμα. Ἡ γέννηση καὶ ἡ ἐκπόρευση δὲν ἀποτελοῦν γεγονότα ποὺ συντελοῦνται μέσα στὸν χρόνο, οὔτε πράξεις ποὺ ἔχουν ἀρχὴ καὶ τέλος, ἀλλὰ τοὺς ἀΐδιους τρόπους ὑπάρξεως τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Ἡ Ἁγία Γραφὴ ἀποκαλύπτει ρητῶς ὅτι τὸ Ἅγιο Πνεῦμα ἐκπορεύεται ἀπὸ τὸν Πατέρα: «Τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὃ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται» (Ἰω. 15, 26).
Σύμφωνα μὲ τὴν ὀρθόδοξη πατερικὴ διδασκαλία, ἡ ἰδιότητα τοῦ Πατρὸς ὡς αἰτίας ἀποτελεῖ ἀποκλειστικὸ ὑποστατικό του ἰδίωμα. Δὲν μπορεῖ ἑπομένως νὰ ἀποδοθεῖ καὶ στὸν Υἱό, χωρὶς νὰ ἀλλοιωθεῖ ἡ διάκριση τῶν θείων ὑποστάσεων. Ἀκριβῶς σὲ αὐτὸ τὸ σημεῖο ἐντοπίζεται ἡ βασικὴ ἀντίρρηση τοῦ Μεγάλου Φωτίου ἀπέναντι στὸ Filioque. Ἐὰν ὁ Υἱὸς θεωρηθεῖ ἐπίσης αἰτία τῆς ὑποστατικῆς ὑπάρξεως τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, τότε ἡ πατρικὴ ἰδιότητα παύει νὰ ἀνήκει ἀποκλειστικὰ στὸν Πατέρα. Κατὰ τὸν Μέγα Φώτιο, μία τέτοια ἀντίληψη δημιουργεῖ σοβαρὸ πρόβλημα στὴ θεολογία τῆς Ἁγίας Τριάδος, ἐπειδὴ συγχέει τὰ ὑποστατικὰ ἰδιώματα καὶ εἰσάγει μία διαφορετικὴ ἀντίληψη περὶ τῆς θείας μοναρχίας.
- Ἡ διάκρισις τῶν θείων ὑποστάσεων καὶ τὰ ὑποστατικὰ ἰδιώματα
Ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία ὁμολογεῖ ἕνα Θεὸ σὲ τρεῖς ὁμοούσιες ὑποστάσεις: τὸν Πατέρα, τὸν Υἱὸ καὶ τὸ Ἅγιο Πνεῦμα. Οἱ τρεῖς ὑποστάσεις ἔχουν τὴν ἴδια καὶ ἀδιαίρετη θεία οὐσία. Καθεμία εἶναι τέλειος Θεός, χωρὶς νὰ ἀποτελεῖ μέρος ἢ τμῆμα τῆς Θεότητας. Ἡ διάκριση τῶν ὑποστάσεων δὲν στηρίζεται σὲ διαφορὰ οὐσίας, ἀλλὰ στὰ ἰδιαίτερα ὑποστατικά τους ἰδιώματα. Ὁ Πατὴρ εἶναι ἀγέννητος καὶ αἰτία, ὁ Υἱὸς εἶναι γεννητὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τὸ Ἅγιο Πνεῦμα εἶναι ἐκπορευτὸ ἐκ τοῦ Πατρός. Τὰ ἰδιώματα αὐτὰ εἶναι ἀκοινώνητα, δηλαδὴ δὲν μεταβιβάζονται ἀπὸ τὴ μία ὑπόσταση στὴν ἄλλη.
Ἑπομένως, ἡ ἀπόδοση στὸν Υἱὸ τῆς ἰδιότητας τοῦ αἰτίου τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ Ἁγίου Πνεύματος δημιουργεῖ, σύμφωνα μὲ τὴ φωτιανὴ θεολογία, σύγχυση μεταξὺ τῶν ὑποστάσεων. Οἱ Λατῖνοι ὑποστηρίζουν ὅτι τὸ Ἅγιο Πνεῦμα ἐκπορεύεται ἀπὸ τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸ «ὡς ἀπὸ μία ἀρχή». Ἡ διατύπωση αὐτὴ ἀποσκοπεῖ στὴν ἀποφυγὴ τῆς κατηγορίας ὅτι εἰσάγονται δύο ἀνεξάρτητες ἀρχὲς στὴ Θεότητα. Ὡστόσο, ἀπὸ τὴν ὀρθόδοξη θεολογικὴ σκοπιά, τὸ πρόβλημα δὲν περιορίζεται στὸν ἀριθμὸ τῶν ἀρχῶν, ἀλλὰ ἀφορᾶ πρωτίστως τὴν ἀπόδοση στὸν Υἱὸ μιᾶς αἰτιακῆς ἰδιότητας ποὺ ἀνήκει ἀποκλειστικὰ στὸν Πατέρα. Ἡ διάκριση τῶν ὑποστατικῶν ἰδιωμάτων ἀποτελεῖ ἀναγκαία προϋπόθεση γιὰ τὴ διαφύλαξη τῆς ὀρθόδοξης τριαδολογίας.
- Ἡ διάκρισις μεταξὺ ἐκπορεύσεως καὶ ἀποστολῆς τοῦ Ἁγίου Πνεύματος
Ἕνα ἀπὸ τὰ κεντρικὰ σημεῖα τῆς θεολογικῆς ἐπιχειρηματολογίας τοῦ Μεγάλου Φωτίου εἶναι ἡ διάκριση μεταξὺ τῆς ἀΐδιας ἐκπορεύσεως τοῦ Ἁγίου Πνεύματος καὶ τῆς ἀποστολῆς Του στὸν κόσμο. Ἡ ἐκπόρευση ἀφορᾶ τὸν τρόπο ὑπάρξεως τοῦ Ἁγίου Πνεύματος μέσα στὴν Ἁγία Τριάδα. Ἀντίθετα, ἡ ἀποστολὴ ἀφορᾶ τὴ θεία οἰκονομία, δηλαδὴ τὴν ἐνέργεια τοῦ Θεοῦ γιὰ τὴ σωτηρία καὶ τὸν ἁγιασμὸ τοῦ ἀνθρώπου. Ὁ ἴδιος ὁ Χριστὸς διακρίνει τὶς δύο αὐτὲς πραγματικότητες: «Ὅταν δὲ ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, ὃν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ Πατρός, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὃ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται» (Ἰω. 15, 26). Στὸ χωρίο αὐτὸ ὁ Χριστὸς δηλώνει ἀφενὸς ὅτι ὁ Ἴδιος ἀποστέλλει τὸ Ἅγιο Πνεῦμα καὶ ἀφετέρου ὅτι τὸ Ἅγιο Πνεῦμα ἐκπορεύεται ἀπὸ τὸν Πατέρα. Ἡ ἀποστολὴ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος ἀπὸ τὸν Υἱὸ δὲν ταυτίζεται ἑπομένως μὲ τὴν ἀΐδια ἐκπόρευσή Του.
Ἡ διάκριση αὐτὴ εἶναι οὐσιώδης γιὰ τὴν ὀρθόδοξη θεολογία. Ὁ ἀναστημένος καὶ ἀναληφθεὶς Χριστὸς ἀποστέλλει τὸ Ἅγιο Πνεῦμα στὴν Ἐκκλησία, ὥστε οἱ πιστοὶ νὰ ἁγιάζονται, νὰ κοινωνοῦν μὲ τὸν Ἴδιο καὶ νὰ μετέχουν στὴ ζωή Του. Τὸ Ἅγιο Πνεῦμα ἐνεργεῖ μέσα στὴν Ἐκκλησία, στὰ μυστήρια καὶ στὴ ζωὴ τῶν πιστῶν, καθιστώντας δυνατὴ τὴ μετοχὴ τοῦ ἀνθρώπου στὴ θεία χάρη. Ἡ ἀποστολὴ αὐτή, ὅμως, δὲν σημαίνει ὅτι ὁ Υἱὸς ἀποτελεῖ αἰτία τῆς ὑποστατικῆς ὑπάρξεως τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Ἡ σύγχυση μεταξὺ ἐκπορεύσεως καὶ ἀποστολῆς ὁδηγεῖ, κατὰ τὸν Μέγα Φώτιο, στὴν ἀλλοίωση τῆς ὀρθόδοξης διδασκαλίας περὶ τῆς Ἁγίας Τριάδος.
- Τὸ Filioque ὡς δογματικὴ καὶ ἐκκλησιολογικὴ καινοτομία
Ἡ προσθήκη τοῦ Filioque στὸ Σύμβολο τῆς Πίστεως δὲν ἀποτελεῖ μόνο δογματικὸ ζήτημα, ἀλλὰ συνδέεται καὶ μὲ ἕνα εὐρύτερο ἐκκλησιολογικὸ πρόβλημα. Τὸ Σύμβολο τῆς Πίστεως, ὅπως διαμορφώθηκε ἀπὸ τὶς δύο πρῶτες Οἰκουμενικὲς Συνόδους, ἀποτελεῖ κοινὴ ὁμολογία τῆς Ἐκκλησίας. Καμία τοπικὴ Ἐκκλησία δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ μεταβάλει μονομερῶς τὸ περιεχόμενό του. Ἡ προσθήκη τοῦ Filioque στὴ δυτικὴ παράδοση ἐκφράζει ἑπομένως, ἀπὸ ὀρθόδοξη ἄποψη, ὄχι μόνο μία ἐσφαλμένη τριαδολογικὴ διδασκαλία, ἀλλὰ καὶ μία ἀντικανονικὴ ἐπέμβαση στὸ κοινὸ Σύμβολο τῆς Πίστεως.
Ἡ Σύνοδος τοῦ 879–880 ἐπιβεβαίωσε τὸ ἀπαραχάρακτο τοῦ Συμβόλου καὶ ἀπαγόρευσε τὴν εἰσαγωγὴ διαφορετικῆς ὁμολογίας ἢ ἀλλοιώσεών του. Πρέπει, ὡστόσο, νὰ διακριθεῖ ἡ ἱστορικὴ πραγματικότητα ἀπὸ τὴ μεταγενέστερη ἐξέλιξη. Κατὰ τὴν ἐποχὴ τοῦ Μεγάλου Φωτίου, ἡ προσθήκη τοῦ Filioque εἶχε ἤδη διαδοθεῖ σὲ περιοχὲς τῆς Δύσεως, ἀλλὰ δὲν εἶχε ἀκόμη εἰσαχθεῖ στὴ λειτουργικὴ χρήση τῆς ἴδιας τῆς Ρώμης. Ἡ ἐπίσημη εἰσαγωγή του στὸ Σύμβολο ποὺ ψαλλόταν στὴ Ρώμη πραγματοποιήθηκε ἀργότερα, τὸ 1014. Ἑπομένως, ἡ κριτικὴ τοῦ Μεγάλου Φωτίου στρεφόταν πρωτίστως ἐναντίον τῆς δογματικῆς καινοτομίας καὶ τῆς διαδόσεώς της στὴ δυτικὴ χριστιανοσύνη. Ἡ μεταγενέστερη υἱοθέτηση τῆς προσθήκης ἀπὸ τὴ Ρώμη κατέστησε ἀκόμη βαθύτερη τὴ δογματικὴ διαφορὰ μεταξὺ τῶν δύο ἐκκλησιαστικῶν παραδόσεων.
- Τὸ παπικὸν πρωτεῖον καὶ ἡ συνοδικότης τῆς Ἐκκλησίας
Ἡ διαμάχη τοῦ Μεγάλου Φωτίου μὲ τὴ Ρώμη δὲν περιορίστηκε στὸ ζήτημα τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, ἀλλὰ ἀφοροῦσε ἐπίσης τὶς ἀξιώσεις τοῦ ἐπισκόπου Ρώμης γιὰ δικαιοδοτικὴ ἐξουσία ἐπὶ ἄλλων Ἐκκλησιῶν. Ἡ ὀρθόδοξη ἐκκλησιολογία ἀναγνωρίζει τὴν ὕπαρξη κανονικῆς τάξεως καὶ πρωτείων τιμῆς μεταξὺ τῶν ἐπισκόπων καὶ τῶν Πατριαρχείων. Δὲν ἀποδέχεται, ὅμως, ὅτι ἕνας ἐπίσκοπος μπορεῖ νὰ ἀσκεῖ καθολικὴ καὶ ἀπεριόριστη ἐξουσία ἐπὶ ὅλων τῶν ὑπολοίπων. Ἡ ἑνότητα τῆς Ἐκκλησίας θεμελιώνεται στὴν κοινὴ πίστη, στὴ μυστηριακὴ κοινωνία καὶ στὴ συνοδικότητα, ὄχι στὴν ὑπαγωγὴ ὅλων τῶν ἐπισκόπων σὲ μία ἀνώτατη ἐκκλησιαστικὴ ἀρχή.
Ἡ ἐπέμβαση τοῦ Πάπα Νικολάου Α΄ στὴν ἐκκλησιαστικὴ κρίση τῆς Κωνσταντινουπόλεως φανέρωσε τὴ διαφορετικὴ ἀντίληψη ποὺ ἀναπτυσσόταν στὴ Ρώμη σχετικὰ μὲ τὰ ὅρια τῆς παπικῆς δικαιοδοσίας. Ἀπὸ τὴν ὀρθόδοξη σκοπιά, ἡ ἀντίληψη αὐτὴ δὲν συμβιβάζεται μὲ τὴν κανονικὴ παράδοση τῆς ἀρχαίας Ἐκκλησίας. Ἡ Σύνοδος τοῦ 879–880 ἐπιβεβαίωσε τὴ συνοδικὴ ἀντιμετώπιση τῶν ἐκκλησιαστικῶν διαφορῶν καὶ τὴν ἀνάγκη σεβασμοῦ τῆς κανονικῆς τάξεως. Ἡ θεολογική της σημασία εἶναι ἑπομένως διπλή: ἀφενὸς ὑπερασπίζεται τὴν ἀκεραιότητα τῆς δογματικῆς παραδόσεως καὶ ἀφετέρου ἀναδεικνύει τὴν ἀρχὴ ὅτι κανένας ἐπίσκοπος δὲν βρίσκεται ὑπεράνω τῆς Ἐκκλησίας καὶ τῆς συνοδικῆς της συνειδήσεως.
- Ἡ διαχρονικὴ σημασία τῆς διδασκαλίας τοῦ Μεγάλου Φωτίου
Ἡ διδασκαλία τοῦ Μεγάλου Φωτίου ἀπέκτησε ἰδιαίτερη σημασία κατὰ τοὺς ἑπόμενους αἰῶνες. Οἱ διαφορὲς μεταξὺ Ἀνατολῆς καὶ Δύσεως ὄχι μόνο δὲν ἐξαλείφθηκαν, ἀλλὰ ἐνισχύθηκαν ἀπὸ τὴ μεταγενέστερη διαμόρφωση τοῦ παπικοῦ θεσμοῦ καὶ τῆς λατινικῆς δογματικῆς παραδόσεως. Ἡ καθιέρωση τοῦ παπικοῦ ἀλαθήτου ἀπὸ τὴν Α΄ Σύνοδο τοῦ Βατικανοῦ τὸ 1870 ἀποτέλεσε μία μεταγενέστερη δογματικὴ ἐξέλιξη, ἡ ὁποία, ἀπὸ ὀρθόδοξη ἄποψη, ἐπιβεβαιώνει τὴν ἀπομάκρυνση τῆς Ρώμης ἀπὸ τὴ συνοδικὴ ἐκκλησιολογία τῆς πρώτης χιλιετίας.
Ἡ ἱστορικὴ πορεία τῆς δυτικῆς ἐκκλησιολογίας δείχνει ὅτι οἱ ἀντιρρήσεις ποὺ διατύπωσε ὁ Μέγας Φώτιος δὲν ἀφοροῦσαν ἀποκλειστικὰ τὶς περιστάσεις τῆς ἐποχῆς του. Ἀνέδειξαν ἕνα θεμελιῶδες ἐρώτημα: ποιός εἶναι ὁ φορέας τῆς αὐθεντίας μέσα στὴν Ἐκκλησία καὶ μὲ ποιόν τρόπο διαφυλάσσεται ἡ ἀποστολικὴ πίστη; Γιὰ τὴν ὀρθόδοξη παράδοση, ἡ ἀπάντηση βρίσκεται στὴ συνοδικὴ συνείδηση τῆς Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία διαφυλάσσει τὴν πίστη τῶν Ἀποστόλων καὶ τῶν Πατέρων. Αὐτὴν ἀκριβῶς τὴν παράδοση ὑπερασπίστηκε ὁ Μέγας Φώτιος, ὅπως ἀργότερα καὶ ὁ Ἅγιος Μᾶρκος ὁ Εὐγενικὸς κατὰ τὶς συζητήσεις γιὰ τὴν ἕνωση τῶν Ἐκκλησιῶν στὴ Σύνοδο Φερράρας–Φλωρεντίας.
- Αἱ σύγχρονοι προσπάθειαι ἑνώσεως καὶ τὰ δογματικὰ ἐμπόδια
Οἱ σημερινὲς προσπάθειες προσεγγίσεως μεταξὺ Ὀρθόδοξης καὶ Ρωμαιοκαθολικῆς Ἐκκλησίας ἐπαναφέρουν στὸ προσκήνιο τὰ ἴδια θεμελιώδη ζητήματα. Ἡ ἀναφορὰ στὴν κοινὴ πίστη τῆς πρώτης χιλιετίας καὶ στὸ Σύμβολο Νικαίας–Κωνσταντινουπόλεως δὲν ἀρκεῖ, ἀπὸ μόνη της, γιὰ τὴν ἀποκατάσταση τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἑνότητας. Ἡ ἑνότητα δὲν μπορεῖ νὰ περιορίζεται σὲ μία κοινὴ ἱστορικὴ ἀναφορὰ ἢ σὲ μία γενικὴ ὁμολογία χριστιανικῆς πίστεως, ἀλλὰ προϋποθέτει πραγματικὴ δογματικὴ συμφωνία. Ἐφόσον ἐξακολουθοῦν νὰ ὑφίστανται διαφορὲς σχετικὰ μὲ τὴν ἐκπόρευση τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, τὸ παπικὸ πρωτεῖο δικαιοδοσίας καὶ τὸ παπικὸ ἀλάθητο, τὸ πρόβλημα τῆς ἑνώσεως παραμένει οὐσιαστικό.
Ἀπὸ τὴν παραδοσιακὴ ὀρθόδοξη θεολογικὴ σκοπιά, ἡ ἑνότητα τῆς Ἐκκλησίας δὲν μπορεῖ νὰ ἐπιτευχθεῖ μὲ τὴν παράκαμψη τῶν δογματικῶν διαφορῶν οὔτε μὲ τὴν ὑποβάθμισή τους σὲ δευτερεύοντα ἱστορικὰ ζητήματα. Ἡ ἀληθινὴ ἑνότητα προϋποθέτει τὴν κοινὴ ὁμολογία τῆς ἀποστολικῆς πίστεως. Ἀκριβῶς γι᾿ αὐτὸ ἡ θεολογικὴ παρακαταθήκη τοῦ Μεγάλου Φωτίου παραμένει ἐπίκαιρη. Ὑπενθυμίζει ὅτι ἡ ἐκκλησιαστικὴ ἑνότητα δὲν εἶναι ἀνεξάρτητη ἀπὸ τὴ δογματικὴ ἀλήθεια καὶ ὅτι ἡ συνοδικότητα ἀποτελεῖ ἀναπόσπαστο στοιχεῖο τῆς ὀρθόδοξης ἐκκλησιαστικῆς παραδόσεως.
Συμπεράσματα
Ὁ Μέγας Φώτιος ὑπῆρξε ἕνας ἀπὸ τοὺς σημαντικότερους ὑπερασπιστὲς τῆς ὀρθόδοξης πίστεως κατὰ τὴν πρώτη χιλιετία. Μὲ τὴ θεολογική του διδασκαλία κατέδειξε ὅτι ἡ ἐκπόρευση τοῦ Ἁγίου Πνεύματος ἀπὸ τὸν Πατέρα ἀποτελεῖ θεμελιῶδες στοιχεῖο τῆς ὀρθόδοξης τριαδολογίας καὶ ὅτι ἡ ἀπόδοση αἰτιακῆς ἰδιότητας στὸν Υἱὸ ἀλλοιώνει τὴ διάκριση τῶν θείων ὑποστάσεων. Παράλληλα, ἡ ἐκκλησιαστική του δράση ἀνέδειξε τὴ σημασία τῆς συνοδικότητας καὶ τῆς κανονικῆς τάξεως ἀπέναντι στὶς ἀξιώσεις καθολικῆς δικαιοδοσίας τοῦ ἐπισκόπου Ρώμης.
Ἡ Σύνοδος τῆς Κωνσταντινουπόλεως τοῦ 879–880 ἀποτελεῖ σημαντικὸ σταθμὸ αὐτῆς τῆς ἱστορικῆς καὶ θεολογικῆς πορείας, καθὼς ἐπιβεβαίωσε τὴν ἀκεραιότητα τοῦ Συμβόλου τῆς Πίστεως καὶ ἀποκατέστησε τὴν ἐκκλησιαστικὴ θέση τοῦ Μεγάλου Φωτίου. Ἡ σημασία τοῦ ἔργου του δὲν περιορίζεται στὸ παρελθόν. Ἡ διδασκαλία του ἐξακολουθεῖ νὰ ἀποτελεῖ οὐσιῶδες σημεῖο ἀναφορᾶς γιὰ τὴν κατανόηση τῶν διαφορῶν μεταξὺ Ὀρθόδοξης καὶ Ρωμαιοκαθολικῆς Ἐκκλησίας. Ἡ ὑπεράσπιση τῆς ὀρθόδοξης πίστεως, ὅπως τὴν παρέδωσαν οἱ Ἅγιοι Πατέρες, παραμένει ἀναγκαία προϋπόθεση γιὰ κάθε αὐθεντικὴ προσπάθεια ἐκκλησιαστικῆς ἑνότητας. Ὁ Μέγας Φώτιος ἀναδεικνύεται ἔτσι ὄχι μόνο ὡς σπουδαῖος θεολόγος καὶ ἐκκλησιαστικὸς ἡγέτης, ἀλλὰ καὶ ὡς διαχρονικὸς μάρτυρας τῆς ἀλήθειας τῆς Ὀρθοδοξίας.
