Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως: Ὁ πραγματικὸς καὶ διαχρονικὸς σύνδεσμος καὶ ἐγγυητὴς τῆς ἑνότητος τῆς Ἐκκλησίας.
Γεώργιος Κ. Τζανάκης. Ἀκρωτήρι Χανίων.
« Ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως – Νέας Ρώμης ἀποτελεῖ διαχρονικῶς τὸν ὁρατὸν καὶ ὑποστατὸν σύνδεσμον τῆς ἑνότητος τοῦ Κυριακοῦ Ἐκκλησιαστικοῦ Σώματος καὶ ἐν ταυτῷ τὸν ἐγγυητὴν αὐτῆς, κατὰ τὰς προνοίας τῶν Συνοδικῶς ἀποφθεγξαμένων θείων Πατέρων». ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΣ. 17/10/2026 ΣΟΦΙΑ ΒΟΥΛΓΑΡΙΑΣ [1]
Αὐτὰ τὰ λέγει ὁ νῦν Ἀρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, διὰ τὸν ἑκάστοτε Ἀρχιεπίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως, ἄρα καὶ γιὰ τὸν ἑαυτό του.
Δηλαδή: «Ὁ ὁρατὸς καὶ ὑποστατός=ὑπαρκτὸς-ὑφιστάμενος-πραγματικὸς σύνδεσμος τοῦ σώματος τῆς Ἐκκλησίας, εἶναι ὁ Ἁρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως».!!!
Ἕνας ἄνθρωπος, ὁ Ἁρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, εἶναι ὁ σύνδεσμος τῆς ἑνότητος ὁλόκληρης τῆς Ἐκκλησίας!!!
Ὑποθέτω ὅτι κάθε ἄνθρωπος μὲ στοιχειώδη ἐπίγνωσι περὶ Ἐκκλησίας προβληματίζεται, ἐντυπωσιάζεται καὶ ἀπορεῖ μὲ αὐτὰ, ὅπως καὶ ἐγὼ ποὺ τὰ ἀκούω. Στὶς ἀκολουθίες ἀκοῦμε ὅτι ὁ Κύριος εἶναι τὸ στερέωμα ὅσων πιστεύουν σ᾿ αὐτὸν, δηλαδὴ τῆς Ἐκκλησίας καὶ αὐτὸν παρακαλοῦμε ἐμεῖς οἱ ἄνθρωποι, ὅλοι οἱ ἄνθρωποι κληρικοὶ καὶ λαϊκοί, νὰ στερεώσῃ τὴν Ἐκκλησία: «Τὸ στερέωμα τῶν ἐπὶ σοι πεποιθότων, στερέωσον Κύριε τὴν Ἐκκλησίαν, ἢν ἐκτήσω, τῷ τιμίῳ σου αἵματι».
Δὲν εἶναι τουλάχιστον παράξενο ἕνας ἄνθρωπος, ἄς εἶναι καὶ Ἀρχιεπίσκοπος, νὰ ὑποστηρίζει ὅτι αὐτὸς ἑνοποιεῖ καὶ στερεώνει τὴν Ἑκκλησία τοῦ Χριστοῦ;
( Ἀκολουθοῦν ἐλάχιστες, μόνον, παρατηρήσεις σὲ ἐλάχιστα σημεία· διότι ἄν ἀσχοληθῇ κανεὶς μὲ ὅλο τὸν λόγο, τότε…. ἐπιλείψει ὁ χρόνος καὶ τὸ κουράγιο)
Ἄς συγκρίνουμε τὴν πατριαρχικὴ δήλωσι μὲ ἕνα χωρίον ἑνὸς ἁγίου τῆς Ἐκκλησίας μας (ἕνα χωρίον, ἀπὸ τὰ πάμπολλα τοῦ ἰδίου, καὶ τὰ ἐπίσης πάμπολλα τῶν ὑπολοίπων ἁγίων τῆς ἐκκλησίας μας):
«Εἰς τὸ Θεανθρώπινον σῶμα τῆς Ἐκκλησίας τὸ ῞Αγιον Πνεῦμα συγκρατεῖ, μὲ τὴν χάριν τῶν ἁγίων μυστηρίων καὶ τῶν ἁγίων ἀρετῶν, εἰς ἑνότητα ὅλους τοὺς δι᾽ Αὐτοῦ βαπτισμένους πιστούς, οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦν τὸ σῶμα τῆς Ἐκκλησίας». ΑΓΙΟΣ ΙΟΥΣΤΙΝΟΣ ΤΣΕΛΙΕ (ΠΟΠΟΒΙΤΣ). Η ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ Ο ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΜΟΣ. σελ 36 [2]
Τὴν θεολογία τοῦ ἁγίου Ἰουστίνου, ὁ ἴδιος ὁ Πατριάρχης Βαρθολομαῖος (γιὰ τοῦτο παραθέτω αὐτὸ τὸ ἀπόσπασμα) τὴν χαρακτηρίζει:
«Ζῶσαν καὶ ἐπίκαιρον, ἡ ὁποία πηγάζει άπὸ τὴν μετοχὴν εἰς τὴν λατρευτικὴν, λειτουργικὴν, πνευματικὴν, ἀσκητικὴν καὶ διακονικὴν ἐμπειρίαν τῆς Ἐκκλησίας … καὶ ἐκφράζει τὴν ἀδιάσπαστον ἑνότητα δόγματος καὶ ἤθους, πίστεως καὶ ζωῆς…» [3]
Δηλαδὴ, κατὰ τὸν ἅγιο Ἰουστῖνο, τοῦ ὁποίου ἡ θεολογία εἶναι «ζῶσα καὶ ἐπίκαιρος … καὶ ἐκφράζει τὴν ἀδιάσπαστον ἑνότητα δόγματος, ἤθους καὶ πίστεως» (κατὰ τὸν πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως) τὴν ἑνότητα καὶ τὴν συγκρότησι τῆς Ἐκκλησίας τὴν ἐξασφαλίζει τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον. Πῶς τὸ ἐπιτυγχάνει; Μὲ τὴν θείαν Του δύναμι:
«Τὸ ῞Αγιον Πνεῦμα διὰ τῆς θείας δυνάμεώς Του ἑνώνει ὅλους τοὺς πιστοὺς εἰς ἓν σῶμα, δηλαδὴ εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, διότι «ἐν ἑνὶ πνεύματι ἡμεῖς πάντες εἰς ἓν σῶμα ἐβαπτίσθημεν… καὶ πάντες εἰς ἓν πνεῦμα ἐποτίσθημεν» (Α΄ Κορ. 12. 13). ΑΓΙΟΣ ΙΟΥΣΤΙΝΟΣ ΤΣΕΛΙΕ (ΠΟΠΟΒΙΤΣ). (ὅ.π. σελ. 33)
Μπορεῖ νὰ συγκριθῇ ἡ Θεία Δύναμις τοῦ Ἅγίου Πνεύματος μὲ τὴν δύναμι ὁποιουδήποτε ἀνθρώπου; Μπορεῖ νὰ συγκριθῇ ἡ ἐγγύησις τοῦ Ἁγίου Πνεύματος μὲ τὴν ἐγγύησι ὁποιουδήποτε ἀνθρώπου; Τί συζητᾶμε τώρα;….
Ὁ προσδιορισμὸς «ὑποστατός» δηλώνει τὸν «κατ᾿ οὐσίαν, τὸν ὑπαρκτό, αὐτὸν ποὺ ἀποτελεῖ τὸ θεμέλιο, τὴν κρηπίδα, τὴν βάσιν» (Δ. Δημητράκου Μεγα Λεξικό. Τομ ΙΔ. Σελ.7505) ὁπότε δὲν ὑπάρχει περιθώριο γιὰ κάτι ἄλλο. Ἀφοῦ ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως ἀποτελεῖ τὸν «ὑποστατὸν σύνδεσμον τῆς ἑνότητος τοῦ Κυριακοῦ Ἐκκλησιαστικοῦ Σώματος», δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρχει ἄλλος τέτοιος σύνδεσμος!!!
Πῶς γίνεται τώρα ὁ ἴδιος ἄνθρωπος, ὁ Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, νὰ ἀναγνωρίζει τὴν θεολογία τοῦ μεγάλου ἁγίου Ἰουστίνου καὶ ταυτοχρόνως νὰ θεολογῇ τὰ ἀντίθετα πρὸς αὐτήν; Δεδομένου ὅτι ἡ θεολογία τοῦ ἁγίου Ἰουστίνου εἶναι ἀγιογραφικὴ καὶ ἁγιοπατερικὴ θεολογία (ὄχι μεταπατερική δηλ. ἀντιπατερική), πῶς γίνεται ὁ Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως νὰ ἐναντιώνεται στὴν θεολογία τῶν ἁγίων Πατέρων καὶ ταυτοχρόνως νὰ δηλώνῃ ὅ,τι:
«Σᾶς διαβεβαιοῦμεν ὅτι ἠκολουθήσαμεν ἐν παντὶ τὴν ἡγιασμένην καὶ πεπατημένην ὁδὸν τῶν Πατέρων μας. Δὲν μετεκινήθημεν ποτὲ καὶ διὰ κανένα λόγον ἀπὸ τῶν μέχρι σήμερον παραδεδομένων. Ὅ,τι ἔπραττεν ἡ Ἐκκλησία πάντοτε, πράττομεν καὶ ἡμεῖς σήμερον». ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΣ. (ὅ.π.)
(Αὐτὸ τὸ χωρίον, ἀντιλαμβάνεται καὶ ὁ πλέον «καλῆς θελήσεως», ὅτι, δεδομένων τῶν λόγων καὶ τῶν ἔργων τοῦ Πατριάρχου, μοιάζει μὲ εἰρωνία καὶ ἀντίφασι καὶ θὰ ἔπρεπε νὰ ἀποτελέσῃ ἀφορμὴ γιὰ ἀνάλυσι ἡ κάθε πρότασις του· πρὸς προβληματισμὸν ὅσων ἀγνοῶντας τὰ ἔργα ἀρκοῦνται στὰ παραπάνω λόγια)
Πάντως, σύμφωνα μὲ τὴν παραπάνω δήλωσι τοῦ Πατριάρχου, καλούμεθα νὰ ἐλπίζουμε στὴν ἑνότητα ποὺ ἐγγυάται ἕνας ἄνθρωπος, ὅπως ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως. Ἄν ἰσχύει τὸ «Ἐπικατάρατος ὁ ἄνθρωπος, ὅς τὴν ἐλπίδα ἔχει ἐπ᾿ ἄνθρωπον» (Ἰερεμ. 17,5) δὲν εἴμαστε ὑπὸ κατάραν ἄν τρέφουμε τέτοιες ἐλπίδες, καθότι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶναι «τό λαλήσαν διὰ τῶν προφητῶν», ἄρα καὶ διὰ τοῦ προφήτου Ἱερεμία;
Ἐντυπωσιακὸ εἶναι ἐπίσης ὅτι ὁ Πατριάρχης ἀναφέρει τὴν ἰδιότητά του ὡς συνδέσμου καὶ ἐγγυητοῦ τῆς ἑνότητας τῆς Ἐκκλησίας μὲ τὸν νεολογισμό «διαχρονικῶς»!!!
Ἡ Ἐκκλησία ὡς σῶμα συμπεριέχει ὅλους τοὺς πιστούς, ὅλης τῆς οἰκουμένης, ὅλων τῶν ἐποχῶν, ἀκόμη καὶ πρὶν ἀπὸ τὴν παρουσία τοῦ Χριστοῦ, καὶ ὅσους θὰ ὑπάρξουν στὸ μέλλον.
«Τί δέ ἐστιν, Ἓν σῶμα; Οἱ πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης πιστοὶ καὶ ὄντες καὶ γενόμενοι καὶ ἐσόμενοι. Πάλιν καὶ οἱ πρὸ τῆς τοῦ Χριστοῦ παρουσίας εὐηρεστηκότες, ἓν σῶμά εἰσι. Πῶς; Ὅτι κἀκεῖνοι τὸν Χριστὸν ᾔδεσαν. Πόθεν δῆλον; Ἀβραὰμ ὁ πατὴρ ἡμῶν, φησὶν, ἠγαλλιάσατο, ἵνα ἴδῃ τὴν ἡμέραν τὴν ἐμὴν, καὶ εἶδε, καὶ ἐχάρη· καὶ πάλιν, Εἰ ἐπιστεύσατε, φησὶ, Μωϋσῇ, ἐπιστεύσατε ἂν ἐμοί· περὶ γὰρ ἐμοῦ ἐκεῖνος ἔγραψε, καὶ οἱ προφῆται. Οὐκ ἂν δὲ ἔγραψαν περὶ οὗ ἠγνόουν ἃ ἔλεγον· εἰδότες δὲ αὐτὸν, καὶ προσεκύνουν. Ὥστε κἀκεῖνοι ἓν σῶμα». ΑΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ PG 62, 75
Καὶ δι᾿ αὐτοὺς, τοὺς πρὸ Χριστοῦ, σύνδεσμος καὶ ἐγγυητὴς τῆς ἑνότητος θεωρεῖ ὅτι εἶναι ὁ ἑκάστοτε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, ποὺ τότε δὲν ὑπῆρχε, οὔτε Κωνσταντινοῦπολις ἄρα οὔτε καὶ ὁ Πατριάρχης της;
Ἀλλὰ καὶ τοὺς πρώτους τρεῖς αἰῶνες τῆς Ἐκκλησίας, ποὺ δὲν ὑπῆρχε κἄν ἡ Κωνσταντινούπολις ποιός ἦταν τότε ὁ σύνδεσμος καὶ ἐγγυητὴς τῆς ἑνότητος τῆς Ἐκκλησίας;
Καὶ γιὰ τὸ μέλλον; Ἄν, ὅ μή γένοιτο, παῦσει νὰ ὑπάρχῃ ἡ Ἐκκλησία Κωνσταντινουπόλεως, ὅπως οἱ ἐκκλησίες τῆς Ἀποκαλύψεως, ποιός θὰ ἐγγυᾶται τὴν ἑνότητα τῆς καθόλου Ἐκκλησίας;
Ὅπως λένε οἱ ἅγιοι:
«Σὲ αὐτὴν, (στὴν Ἐκκλησία) τὰ πάντα εἶναι ἐκ τοῦ Πατρός, διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἐν Πνεύματι Ἁγίῳ» ΑΓΙΟΣ ΙΟΥΣΤΙΝΟΣ ΤΣΕΛΙΕ. ΔΟΓΜΑΤΙΚΗ. σελ.367 [3]
Ἡ Παναγία Τριάς, λοιπόν, εἶναι ὁ κτίστης, ὁ ἑνοποιός καὶ ὁ ἐγγυητὴς τῆς ἑνότητος γιὰ τὸ σῶμα τοῦ Θεανθρώπου, τὴν Ἐκκλησία, τῆς ὁποίας «πῦλαι ἄδου οὐ κατισχύσουσιν», ἀκριβῶς γι’ αὐτὸν τὸν λόγο.
Πότε, χρονικῶς, καὶ γιὰ ποιόν λόγο σταμάτησε νὰ εἶναι ἐγγυητὴς καὶ συνοχεὺς τῆς Ἐκκλησίας ἡ Παναγία Τριάς καὶ ἔγινε ἔκτοτε «διαχρονικῶς» ὁ ἑκάστοτε Ἀρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως;
Ποιὲς εἶναι οἱ «πρόνοιες τῶν Συνοδικῶς ἀποφθεγξαμένων θείων Πατέρων», στὶς ὁποῖες ἀναφέρεται ὁ Πατριάρχης;
Μποροῦν νὰ ὑπάρχουν πρόνοιες Θείων Πατέρων ποὺ νὰ ἀντικαθιστοῦν τὴν Πρόνοια τοῦ Τριαδικοῦ Θεοῦ γιὰ τὸ Θεανθρώπινο σῶμα τῆς Ἐκκλησίας μὲ τὴν πρόνοια ἑνὸς ἀνθρώπου, μέλους τοῦ σώματος τῆς Ἐκκλησίας;
Ἄν ὄντως ὑπάρχουν ἄς τὶς παρουσιάσουν μὲ σαφήνεια καὶ ἀκρίβεια, συγκεκριμένα καὶ τεκμηριωμένα, ὥστε νὰ λυθῇ ἡ ἀπορία, σὲ ὅσους τὴν ἔχουν.
Ἐπίσης ἄν ἱσχύει αὐτὸ, ὅ,τι δηλαδὴ «Ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως – Νέας Ρώμης ἀποτελεῖ διαχρονικῶς... κτλ», δὲν σημαίνει ὅτι καὶ ὁ Μακεδόνιος ὁ Α΄, ὁ Νεστόριος, ὁ Σέργιος ὁ Α΄, ὁ Βέκκος (καὶ τόσοι ἄλλοι Ἀρχιεπίσκοποι Κωνσταντινουπόλεως οἱ ὁποίοι ἀπεδείχθησαν αἱρετικοὶ καὶ κατεδικάσθησαν ἀπὸ Οἰκουμενικές Συνόδους) ἦσαν σύνδεσμοι καὶ ἐγγυητὲς τῆς ἑνότητος τῆς Ἐκκλησίας, ἐνῷ ἦσαν ἀκριβῶς τὸ ἀντίθετο ὡς αἱρετικοί;
Ὁ Μελέτιος Μεταξάκης, Μητροπολίτης Κιτίου, κατόπιν -ἐλέῳ Βενιζελικῶν- Ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν, μετὰ Ἀμερικῆς, ἀκολούθως Οἰκουμενικὸς Πατριάρχης (γιὰ 17 μήνες), κατόπιν Πατριάρχης Ἀλεξανδρείας, Τέκτων -κατὰ τὴν Μεγάλη Στοὰ τῆς Ἑλλάδος [4], καὶ τῶν ὑπαρχόντων τεκμηρίων[5]- ἀπετέλεσε καὶ αὐτὸς κατὰ τὴν θητεία του ὡς Ἀρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως τὸν ὀρατὸ καὶ ὑποστατὸ σύνδεσμο τῆς ἑνότητος τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ; Μὰ, πέραν τῶν ἄλλων, ἀπεδείχθη καὶ σχισματοποιὸς μὲ τὴν ἀλλαγὴ τοῦ ἑορτολογίου… Στὶς ἄλλες Πατριαρχικὲς ἤ Ἀρχιεπισκοπικὲς θέσεις ὅπου ἐθήτευσε δὲν εἶχε σχέσι μὲ τὴν ἰδιότητα τοῦ ἐνσαρκωτοῦ καὶ ἐγγυητοῦ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἑνότητος;
Πῶς ἀκριβῶς καὶ ἀπὸ ποῦ παρέχεται αὐτὴ ἡ ἰδιότης στὸν ἐκάστοτε Ἀρχιεπίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως καὶ ὄχι σὲ ὁποιονδήποτε ἄλλον Ἀρχιεπίσκοπο; Εἶναι κάτι σὰν τὸ ἀλάθητο τοῦ Πάπα Ρώμης ποὺ γίνεται ἀλάθητος μόλις ἐκλεγεῖ;
Ἀλλὰ αὐτὰ ἐλπίζουμε ὅτι φιλανθρώπως θὰ τὰ διευκρινήσουν οἱ τοῦ Πατριαρχείου καὶ οἱ ἀσπαζόμενοι τὶς θέσεις αὐτές ἤ ὅποιοι ἄλλοι εἰδικεύονται στὴν θεολογία, μιὰ ποὺ ἐμεῖς οἱ ἐλάχιστοι καὶ ταλαίπωροι ἔχουμε τέτοιες ἀπορίες.
Ὅσο καὶ νὰ εὐχόμεθα μακροημέρευσι τοῦ νῦν Πατριάρχου, λόγῳ ἡλικίας θὰ ἀκολουθήσῃ τὸν ἀπαράβατο κανόνα γιὰ κάθε θνητό, ὁπότε νέος σύνδεσμος τῆς ἑνότητος θὰ γίνῃ (ἀπ᾿ ὅσα λένε) ἥ ὁ Ἀμερικῆς Ἐλπιδοφόρος, ἤ ὁ πρώην Γαλλίας Ἐμμανουὴλ, ἤ ὁ Αὐστραλίας Μακάριος. Σὲ κάθε περίπτωσι ὅμως, κατὰ τὰ λεγόμενα τοῦ πατριάρχου Βαρθολομαίου, ὅποιος καὶ νὰ ἐκλεγῇ εἶναι ἐξασφαλισμένη ἡ «ἐγγύησις τῆς ἑνότητος τοῦ Κυριακοῦ Ἐκκλησιαστικοῦ Σώματος», καὶ ἡ σωτήριος πορεία ὅλων ἡμῶν. Ἄρα δὲν χρειάζεται οὔτε ἀνησυχία , οὔτε ἀγωνία.
Αὐτὰ θυμίζουν τὸ περιστατικὸ μὲ τὴν παπικὸ μοναχὸ ποὺ τὸ 1978 μετὰ τὴν κοίμησι τοῦ Πάπα, εὑρισκόμενος στὸ Ἅγιον Ὄρος, παρακάλεσε τὸν Ἅγιο Παΐσιο νὰ προσευχηθῇ ὥστε ὁ Θεὸς νὰ ἀναδείξῃ ἕναν νέο καλὸ Πάπα.
Τότε ὁ Ἅγιος τὸν χτύπησε φιλικὰ στὴν πλάτη, καί, μὲ τὸ γνωστό χιούμορ ποὺ τὸν διέκρινε, τοῦ ἀπάντησε:
– Μήν στενοχωριέσαι καθόλου. Ὅποιος καὶ νὰ γίνῃ Πάπας, καὶ αὐτός ἀλάθητος θὰ εἶναι! Δὲν πρέπει νὰ ἀνησυχῇς.
Ἄς μὴν ἀνησυχοῦμε, λοιπόν, καὶ ἐμεῖς. Λεπτὰ καὶ εὐαίσθητα χέρια κουνοῦν τὴν κούνια μας καὶ ὄμορφα λόγια μᾶς νανουρίζουν. Ἄς συνεχίσουμε τὸν ὕπνο μας ἡσύχως.
Γεώργιος Κ. Τζανάκης. Ἀκρωτήρι Χανίων. 8 Νοεμβρίου 2026
………………………………………………..
[1] Ἀντιφώνησις Πατριάρχου Βαρθολομαίου κατὰ τὴν ὑποδοχή του στὸ Συνοδικὸ Μέγαρο τοῦ Πατριαρχείου Βουλγαρίας τὸ Σάββατο 17 Ὀκτωβρίου 2026. https://fosfanariou.gr/index.php/2026/10/18/omilies-oikoumenikou-patriarchou-kai-patriarchou-voulgarias-kata-tin-episimo-ypodochi-tou-protou-sto-synodiko-megaro-tis-ekklisias-tis-voulgarias/
[2] Ἰουστίνου Πόποβιτς: Ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία καὶ ὁ Οἰκουμενισμός. Ἐκδ. Ὀρθόδοξος Κυψέλη. Θεσσαλονίκη 1974
[3] Ἀγίου Ἰουστίνου Τσέλιε (Πόποβιτς) ΔΟΓΜΑΤΙΚΗ. Ἱερὰ Μεγίστη Μονὴ Βατοπαιδίου. Ἀγιον Ὄρος 2019. Β΄ ἔκδοσις
[4] https://grandlodge.gr/tektones/meletios-v-metaxakis/
[5] https://www.youtube.com/watch?v=3fOTANiQ6eo Α΄ καὶ
https://www.youtube.com/watch?v=fUobtvbojko&t=6388s Β΄
