Ιερού Χρυσοστόμου – Λόγος εγκωμιαστικός στον άγιο Ιερομάρτυρα Φωκά και κατά αιρετικών.
23 Ιουλίου: Μνήμη της ανακομιδής των ιερών λειψάνων του αγίου Ιερομάρτυρος Φωκά, επισκόπου Σινώπης
ΙΕΡΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ
ΛΟΓΟΣ ΕΓΚΩΜΙΑΣΤΙΚΟΣ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΙΕΡΟΜΑΡΤΥΡΑ ΦΩΚΑ
και στον ρμα΄Ψαλμό: «Φωνῇ μου πρὸς Κύριον ἐκέκραξα, φωνῇ μου πρὸς τον Θεόν ἐδεήθην (:Με όλες μου τις ψυχικές δυνάμεις κραύγασα προς τον Κύριο, με φωνή που έβγαινε μέσα από τα βάθη της καρδιάς μου ικέτευσα τον Θεό)».
Λαμπρή έγινε χθες η πόλη μας, λαμπρή και περίοπτη, όχι επειδή είχε μαρμάρινες κολώνες, αλλά επειδή έφθασε σε εμάς με πομπή μάρτυρας από τον Πόντο. Είδε την φιλοξενία σας και σας γέμισε με τις ευλογίες του. Επαίνεσε την προθυμία σας και ευλόγησε εκείνους που παραβρέθηκαν. Μακάρισα εκείνους που προσήλθαν και έλαβαν μέρος στην ευωδία αυτού, και λυπήθηκα για εκείνους που απουσίαζαν. Αλλά, για να μη γίνει ολοκληρωτική η πνευματική τους ζημία, και σήμερα πάλι απονέμομε τα εγκώμια σε αυτόν, ώστε και εκείνοι που απουσίασαν από οκνηρία να διπλασιάσουν με την προθυμία την ευλογία εκ μέρους του μάρτυρα. Διότι εκείνο που είπα πολλές φορές, δεν θα παύσω αυτό να το λέγω. Δεν ζητώ ευθύνες αμαρτημάτων, αλλά ετοιμάζω φάρμακα για τους ασθενείς. Απουσίασες χθες; Έλα έστω και σήμερα, για να δεις αυτόν μεταφερόμενο στον τόπο του. Είδες αυτόν μεταφερόμενο μέσω της αγοράς; Βλέπε αυτόν που ταξιδεύει μέσω του πελάγους, για να γεμίσουν και τα δύο στοιχεία από την ευλογία του.
Κανένας να μην απουσιάσει από αυτήν την ιερή πανήγυρη. Να μη μείνει παρθένος στο σπίτι, να μην παραμείνει γυναίκα στο σπίτι, ας αδειάσομε την πόλη και ας τρέξομε όλοι μαζί στον τάφο του μάρτυρα· διότι και οι βασιλείς συμμετέχουν μαζί μας στην πανήγυρη. Ποια δικαιολογία, λοιπόν, μπορεί να έχει ο απλός πολίτης, όταν οι ίδιοι οι βασιλείς αφήνουν τις βασιλικές αυλές και κάθονται μαζί μας κοντά στον τάφο του μάρτυρα; Διότι τέτοια είναι η δύναμη των μαρτύρων· σαγηνεύει όχι μόνο τους ιδιώτες, αλλά και εκείνους που φορούν τα βασιλικά στέμματα. Η δύναμη αυτή καταντροπιάζει τους εθνικούς, αυτή είναι ο εξευτελισμός της πλάνης τους, αυτή γίνεται αιτία της εξολόθρευσης των δαιμόνων, αυτή δείχνει την ευγενική καταγωγή μας και αποτελεί το στεφάνι της Εκκλησίας.
Συμμετέχω κι εγώ στη χαρά των μαρτύρων και σκιρτώ από αγαλλίαση, βλέποντας αντί για ανθισμένα λιβάδια το τρόπαιο της νίκης τους· διότι αντί για πηγές νερού έρρεε το αίμα τους· τα οστά τους φθάρθηκαν, όμως η μνήμη τους γίνεται κάθε ημέρα νεότερη και λαμπρότερη. Διότι, όπως είναι αδύνατο να σβήσει ο ήλιος, έτσι είναι αδύνατο και η μνήμη των μαρτύρων να σβήσει. Ο ίδιος ο Χριστός διακήρυξε: «Ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ παρελεύσονται, οἱ δὲ λόγοι μου οὐ μὴ παρέλθωσιν (:Ο ουρανός και η γη, που σας φαίνονται τόσο μόνιμα και στερεά, θα περάσουν και θα χαθούν, οι λόγοι μου, όμως, δεν θα περάσουν, αλλά θα επαληθευθούν επακριβώς)»[Μάρκ.13,31].
Αλλά του μάρτυρα τα εγκώμια ας τα αφήσομε για τον κατάλληλο χρόνο· διότι και αυτά που είπαμε έως τώρα είναι αρκετά, για να διεγείρουν τον ζήλο εκείνων που πρέπει να συγκεντρωθούν και να καταστήσουν λαμπρή την ημέρα της εορτής. Διότι εκείνο που έλεγα χθες, και σήμερα πάλι θα το πω, ότι δηλαδή στον μάρτυρα δεν θα προστεθεί καμία δόξα από την παρουσία των πολλών, ενώ σε σας θα είναι περισσότερη η ευλογία επειδή θα προσέλθετε προς τον μάρτυρα. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που βλέπει προς τον ήλιο δεν κάνει βέβαια λαμπρότερο το άστρο, καταφωτίζει, όμως, τα μάτια του, έτσι λοιπόν και εκείνος που τιμά μάρτυρα, δεν κάνει εκείνον λαμπρότερο, αλλά ο ίδιος αποσπά την ευλογία του φωτός από εκείνον.
Ας μεταβάλουμε πάλι τη θάλασσα σε εκκλησία, πηγαίνοντας εκεί με λαμπάδες, υγραίνοντας κατά κάποιον τρόπο τη φωτιά και γεμίζοντας το νερό με φωτιά (Εδώ ο Χρυσόστομος περιγράφει ποιητικά τη νυχτερινή θαλάσσια πομπή των πιστών με αναμμένες λαμπάδες). Κανένας να μη φοβάται το πέλαγος. Ο μάρτυρας δεν φοβήθηκε τον θάνατο, κι εσύ φοβάσαι το πέλαγος; Αλλά γι’ αυτό μιλήσαμε με το παραπάνω. Εμπρός, λοιπόν, ας σας παραθέσουμε και σήμερα τη συνηθισμένη πνευματική τράπεζα από τα λόγια που θα λεχθούν. Διότι, έστω κι αν τα σώματά μας ταλαιπωρούνται, ας παίρνει φτερά και ας ανυψώνεται ο νους μας· διότι δεν βλέπω την ταλαιπωρία σας, αλλά τον ζήλο και την προθυμία σας. Όπως είναι ευχάριστη για τον κυβερνήτη μια θάλασσα που κυματίζει, έτσι είναι ευχάριστη και για τον διδάσκαλο μια εκκλησία που κυματίζει σαν πέλαγος από πλήθος πιστών· διότι δεν υπάρχει στα ύδατα αυτά ούτε αλμύρα, ούτε σκόπελος, ούτε θηρία, αλλά θάλασσα και πέλαγος γεμάτο από ευωδία (Εννοεί την πνευματική ευωδία της εκκλησιαστικής συνάξεως.). Εδώ αραξοβολούν πλοία όχι από ένα μέρος της γης σε άλλο, αλλά από τη γη στον ουρανό, έχοντας όχι χρήματα, ούτε χρυσάφι, ούτε άργυρο, αλλά πίστη και αγάπη και ζήλο και σοφία.
β΄. Εμπρός, λοιπόν, ας οδηγήσομε με προσοχή το πλοίο, χωρίς να υποστεί καμία καταστροφή, ούτε να υπομείνει ναυάγιο. Αλλά προσέχετε με όλη την προθυμία σας τα λεγόμενα· διότι ο Ψαλμός σήμερα μας οδηγεί σε σύγκρουση με τους αιρετικούς, όχι για να τους πολεμήσομε παραμένοντας αυτοί αδρανείς, αλλά για να τους σηκώσομε από την πτώση στην οποία βρίσκονται. Διότι τέτοιος είναι ο δικός μας πόλεμος· δεν καθιστά τους ζωντανούς νεκρούς, αλλά τους νεκρούς τους οδηγεί στη ζωή, γεμάτος από ημερότητα και πολλή επιείκεια. Διότι δεν πολεμώ με υλικά όπλα, αλλά με τον λόγο καταδιώκω, όχι τον αιρετικό, αλλά την αίρεση· δεν αποστρέφομαι τον άνθρωπο, αλλά μισώ την πλάνη και θέλω να τον αποσπάσω από αυτήν. Δεν κάνω πόλεμο προς ουσία –διότι η ουσία είναι έργο του Θεού- αλλά θέλω να διορθώσω την γνώμη, που τη διέφθειρε ο διάβολος. Το ίδιο και ο γιατρός, θεραπεύοντας άρρωστο, δεν πολεμεί το σώμα, αλλά απαλλάσσει το σώμα από την κάκωση. Και εγώ λοιπόν, εάν πολεμήσω τους αιρετικούς, δεν πολεμώ τους ίδιους τους ανθρώπους, αλλά θέλω να απομακρύνω την πλάνη και να καθαρίσω τη σαπίλα. Δική μου συνήθεια είναι να καταδιώκομαι και όχι να καταδιώκω, να πολεμούμαι και να μην πολεμώ.
Έτσι και ο Χριστός ήρθε στον κόσμο όχι για να σταυρώσει αυτόν, αλλά για να σταυρωθεί· όχι για να δώσει ράπισμα, αλλά να δεχθεί ράπισμα. Διότι λέγει: «Εἰ κακῶς ἐλάλησα, μαρτύρησον περὶ τοῦ κακοῦ· εἰ δὲ καλῶς, τί με δέρεις;(: Εάν είπα κάτι κακό, απόδειξε ενώπιον του δικαστηρίου με κανονική μαρτυρία ποιο ήταν αυτό το κακό. Εάν όμως μίλησα καλά, γιατί με χτυπάς;)»[Ιω.18,23]. Ο Κύριος της οικουμένης απολογείται στον δούλο του αρχιερέα και δέχεται ράπισμα στο στόμα εκείνο από το οποίο βγήκε ο λόγος εκείνος που χαλιναγώγησε την θάλασσα, ο λόγος εκείνος που ανέστησε από τους νεκρούς τον τετραήμερο Λάζαρο· με το οποίο απομάκρυνε την κακία, με το οποίο ελευθέρωσε από νοσήματα και αμαρτήματα. Αυτό είναι το άξιο θαυμασμού Εκείνου που σταυρώθηκε. Ενώ δηλαδή μπορούσε να ρίξει κεραυνό, να σείσει τη γη και να ξηράνει το χέρι του δούλου, τίποτε από αυτά δεν έκαμε, αλλά και απολογείται και νικάει με την πραότητά του, διδάσκοντας εσένα που είσαι άνθρωπος να μην αγανακτείς ποτέ. Είτε σταυρωθείς, είτε δεχθείς ράπισμα, για να λες τα ίδια που είπε ο Κύριός σου: «Εάν μίλησα κακώς, πες ποιο είναι το κακό που είπα, εάν όμως μίλησα σωστά, γιατί με χτυπάς;».
Και πρόσεχε την φιλανθρωπία Του, πώς δηλαδή υπερασπίζεται τα των δούλων, ενώ τα δικά Του τα παρατρέχει. Υπήρχε κάποτε κάποιος προφήτης, που ήλεγχε βασιλιά που ασεβούσε, και αφού προσήλθε σε αυτόν, του είπε: «Θυσιαστήριον θυσιαστήριον, τάδε λέγει Κύριος (:Θυσιαστήριο, θυσιαστήριο, άκουσε, αυτά λέγει ο Κύριος)»[Γ΄Βασ.13,2]. Επειδή δηλαδή ο βασιλιάς Ιεροβοάμ στεκόταν μπροστά στο θυσιαστήριο προσφέροντας θυσία, ερχόμενος ο προφήτης συνομιλεί με το θυσιαστήριο. «Τι κάνεις, προφήτη; Άφησες τον άνθρωπο και συνομιλείς με το θυσιαστήριο;». -«Ναι», λέγει. -«Γιατί;». -«Επειδή ο άνθρωπος έγινε πιο αναίσθητος από λίθο, αφήνω εκείνον και συνομιλώ με αυτό, για να μάθεις ότι ο λίθος ακούει, ενώ ο άνθρωπος δεν ακούει: Άκουσε θυσιαστήριο, άκουσε» και αμέσως εξερράγη το θυσιαστήριο. Άπλωσε το χέρι του ο βασιλιάς θέλοντας να πιάσει τον προφήτη, και δεν μπορούσε να το μαζέψει (επειδή ξεράθηκε επί τόπου). Βλέπεις ότι περισσότερο το θυσιαστήριο άκουσε, παρά ο βασιλιάς; Βλέπεις ότι άφησε τον λογικό και συνομιλεί με το άλογο, ώστε με την υπακοή αυτού να διορθώσει την αναισθησία και κακία εκείνου; Εξερράγη το θυσιαστήριο και η κακία του βασιλιά δεν εξερράγη.
Αλλά πρόσεχε αυτό που συνέβη. Άπλωσε το χέρι ο βασιλιάς να χτυπήσει τον προφήτη και αμέσως ξεράθηκε το χέρι του. Επειδή με την τιμωρία του θυσιαστηρίου δεν έγινε καλύτερος, με την τιμωρία του διδάσκεται να υπακούει στον Θεό: «Εγώ, βέβαια, δείχνοντας ευσπλαχνία προς εσένα θέλησα να αφήσω την οργή μου να πέσει στον λίθο, επειδή, όμως, ο λίθος δεν σου έγινε διδάσκαλος, δέξου εσύ την τιμωρία». Και άπλωσε το χέρι του και αμέσως ξεράθηκε. Παρέμεινε, λοιπόν, στημένο το τρόπαιο του προφήτη και ο βασιλιάς δεν μπορούσε να μαζέψει το χέρι του. Πού είναι το βασιλικό στέμμα; Πού τα βασιλικά ενδύματα; Πού οι θώρακες; Πού οι ασπίδες; Πού ο στρατός; Πού τα δόρατα; Ο Θεός πρόσταξε και όλα εκείνα έχασαν την δύναμή τους. Στέκονταν εκεί κοντά του οι διοικητές του, μην μπορώντας να τον βοηθήσουν, όντας μόνο θεατές του πλήγματος. Και άπλωσε το χέρι του ο βασιλιάς και ξεράθηκε· όταν έγινε ξηρό, τότε παρήγαγε καρπό. Πρόσεχε, σε παρακαλώ, το παράδειγμα του ξύλου του παραδείσου και του ξύλου του Σταυρού. Όπως ακριβώς δηλαδή το ξύλο εκείνο όντας χλωρό γέννησε τον θάνατο, ενώ το ξύλο του Σταυρού όντας ξερό γέννησε ζωή, το ίδιο συνέβηκε και με το χέρι του βασιλιά· όταν ήταν χλωρό (υγιές) τότε γεννούσε ασέβεια, όταν έγινε ξερό τότε πρόσφερε την υπακοή. Πρόσεξε τα παράδοξα έργα του Θεού.
Αλλά όπως έλεγα, όταν Αυτός δεχόταν ραπίσματα, δεν προξενούσε κανένα κακό σε εκείνον που τον ράπιζε· όταν, όμως, επρόκειτο ο δούλος να υβρισθεί, τιμώρησε τον βασιλιά, για να σε διδάξει τα του Θεού να τα υπερασπίζεσαι, ενώ τα δικά σου να τα παραβλέπεις. Διότι, όπως ακριβώς παραβλέπω τα δικά μου, αλλά υπερασπίζομαι τα δικά σου, έτσι και τα δικά μου να τα υπερασπίζεσαι, ενώ τα δικά σου να τα παραβλέπεις. Αλλά, παρακαλώ, εντείνατε την ακοή σας –διότι, όπου καιρός αγώνων, χρειάζονται ακροατές που να έχουν τεταμένη την ακοή- για να γνωρίσετε με ακρίβεια πώς δένω και πώς λύνω τα αμαρτήματα των αντιδίκων, πώς παλεύω και πώς ρίχνω τον αντίπαλο. Εάν δηλαδή εκείνοι που παρακολουθούν αγώνες στο θέατρο όταν παλεύουν δύο, κλίνοντας το σώμα τους προς τα εμπρός, μεγαλώνουν την προσοχή και την ηλικία, για να δουν παλαίσματα γεμάτα από ντροπή, πολύ περισσότερο πρέπει εμείς να προσέχομε την ακρόαση των θείων Γραφών. Διότι, εάν επαινείς τον αθλητή, γιατί δεν γίνεσαι αθλητής; Και αν ντρέπεσαι να γίνεις αθλητής, γιατί μιμείσαι τον έπαινο αυτών;
Εδώ, όμως, δεν είναι τέτοια τα παλαίσματα, αλλά είναι τα ίδια για όλους και ωφέλιμα και σε εκείνους που ομιλούν και σε εκείνους που ακούν. Διότι παλεύω με τον αιρετικό, για να κάνω και σας αθλητές, ώστε να ράβετε την γλώσσα αυτών όχι μόνο ψάλλοντας, αλλά και συζητώντας μαζί τους. Τι λέγει, λοιπόν, ο προφήτης; «Με τη φωνή δυνατή της ψυχής μου κραύγασα προς τον Κύριο, με τη φωνή μου ικέτευσα τον Θεό» [Ψαλμ.141,2]. Πρόσεξε· μήπως σου φαίνεται ότι αυτό που ειπώθηκε αποτελεί αφορμή για αγώνες και πάλη; Δες πώς υφαίνω το στεφάνι της νίκης και πώς διαμορφώνω το θέμα του αγώνα. «Με τη φωνή δυνατή της ψυχής μου κραύγασα προς τον Κύριο, με τη φωνή μου ικέτευσα τον Θεό». Με αυτά, σε παρακαλώ, φώναξε προς τον αιρετικό, είτε είναι παρών, είτε δεν είναι παρών. Διότι, εάν είναι παρών, ας διδάσκεται από τα δικά μας λόγια· και αν δεν είναι παρών, ας ωφελείται μέσω της δικής σας ακρόασης. Αλλά, όπως είπα, δεν διώχνω εγώ τον αιρετικό όταν είναι παρών· αντιθέτως τον δέχομαι, ενώ εκείνος διώκεται όχι από εμάς, αλλά από τη δική του συνείδηση, σύμφωνα με εκείνον που λέγει: «Φεύγει ἀσεβὴς μηδενὸς διώκοντος (:Φεύγει πανικόβλητος ο ασεβής και ένοχος, χωρίς να υπάρχει κανένας που να τον καταδιώκει – διότι τον ελέγχει αυστηρά η συνείδησή του)» [Παροιμ.28,1].
Η Εκκλησία είναι μητέρα των τέκνων της· τα δέχεται και συγχρόνως ανοίγει την αγκαλιά της και στους ξένους. Η κιβωτός του Νώε ήταν ένα κοινό καταφύγιο για όλους· η Εκκλησία όμως είναι ανώτερη ακόμη και από εκείνη. Εκείνη δεχόταν άλογα ζώα και τα διατηρούσε άλογα· η Εκκλησία όμως δέχεται άλογους ανθρώπους και τους μεταμορφώνει. Εννοώ το εξής με αυτό που λέγω. Εάν μπει εδώ μέσα αιρετικός, πανούργος σαν την αλεπού, τον κάνω πρόβατο· εάν μπει κάποιος ως λύκος, τον κάνω, όσο εξαρτάται από μένα, αρνί. Αν όμως δεν θελήσει να αλλάξει, η ευθύνη δεν είναι δική μου, αλλά της δικής του αχαριστίας και κακής διαθέσεως. Διότι και ο Χριστός είχε δώδεκα μαθητές, αλλά ο ένας έγινε προδότης· όχι εξαιτίας του Χριστού, αλλά εξαιτίας της διεφθαρμένης διαθέσεως του ίδιου.
Επίσης και ο Ελισσαίος είχε μαθητή φιλάργυρο, όχι όμως εξαιτίας της αδυναμίας του διδασκάλου, αλλά εξαιτίας της αμέλειας του μαθητή. Εγώ σπέρνω τα σπέρματα· Αν είσαι γόνιμη γη και δεχθείς τους σπόρους, θα αποδώσεις και τον στάχυ, τον καρπό· εάν είσαι πέτρα άγονη, δεν ευθύνομαι καθόλου εγώ· και αν τα ακούσεις τα λόγια μου, και αν δεν τα ακούσεις, εγώ δεν θα σταματήσω να σου απευθύνω ωδή πνευματική, περιποιούμενος τα τραύματά σου, για να μην ακούσω κατά την ημέρα εκείνη: «Πονηρὲ δοῦλε, ἔδει σε βαλεῖν τὸ ἀργύριόν μου τοῖς τραπεζίταις (:Πονηρέ δούλε, έπρεπε εσύ να καταθέσεις τα χρήματά μου στους τραπεζίτες, κι όταν θα ερχόμουν εγώ, θα έπαιρνα με τόκο αυτό που μου ανήκει)» [Ματθ.25,27].
γ΄. «Φωνῇ μου πρὸς Κύριον ἐκέκραξα, φωνῇ μου πρὸς τόν Θεόν ἐδεήθην (:Με όλη τη δύναμη της ψυχής μου φώναξα προς τον Κύριο , με θερμή δέηση παρακάλεσα τον Θεό)». Τι λες, αιρετικέ; Σε ποιον τα λέγει αυτά ο προφήτης και ποιον ονομάζει «Κύριο» και «Θεό»; Ο λόγος είναι για το ίδιο πρόσωπο. Διότι εκείνοι, παραποιώντας και διαστρεβλώνοντας τις Γραφές, εις βάρος του ίδιου τους του εαυτού, και αναζητώντας πάντοτε επιχειρήματα που στρέφονται εναντίον της δικής τους σωτηρίας, δεν αντιλαμβάνονται ότι σπρώχνουν οι ίδιοι τον εαυτό τους σε βάραθρο απώλειας. Διότι τον Υιό του Θεού ούτε εκείνος που Τον εξυμνεί Τον κάνει ενδοξότερο, ούτε εκείνος που βλασφημεί εναντίον Του, Τον βλάπτει· διότι η ασώματη θεία ουσία δεν έχει ανάγκη της δικής μας εξυμνήσεως, αλλά όπως ακριβώς εκείνος που λέγει τον ήλιο «λαμπρό», δεν προσθέτει με αυτό κάτι στο φως του, ούτε εκείνος που τον λέγει «σκοτεινό», μειώνει την ουσία αυτού, αλλά η διατύπωση της γνώμης του δείχνει την δική του πνευματική τυφλότητα· έτσι εκείνος που δεν ονομάζει «Υιό» τον Υιό του Θεού, αλλά «κτίσμα», δείχνει την δική του πνευματική παραφροσύνη, ενώ εκείνος που αναγνωρίζει την ουσία και την Θεία φύση Αυτού, φανερώνει τη δική του ευγνωμοσύνη και ορθή διάθεση. Και ούτε ο ένας Τον ωφελεί, ούτε ο άλλος Τον βλάπτει., αλλά ο πρώτος από αυτούς αγωνίζεται εναντίον της δικής του σωτηρίας, ενώ ο δεύτερος υπέρ της δικής του σωτηρίας. Αλλά, όπως έλεγα, παραποιώντας τις Γραφές, παραβλέπουν όλα τα άλλα και αναζητούν μήπως βρουν κάποιο χωρίο που φαίνεται να συμφωνεί με την νοσηρή πλάνη τους.
Και μη μου λες ότι η αιτία είναι η Γραφή. Δεν είναι αιτία η Γραφή, αλλά η δική τους κακή διάθεση και αχαριστία. Διότι και το μέλι είναι γλυκό, αλλά ο ασθενής νομίζει ότι αυτό είναι πικρό· όμως, η κατηγορία δεν ανήκει στο μέλι, αλλά στην αρρώστια. Έτσι και οι παράφρονες δεν βλέπουν σωστά τα πράγματα που έχουν μπροστά τους, η ευθύνη, όμως, δεν βρίσκεται στα αντικείμενα που βλέπουν, αλλά στη διαστρεβλωμένη σκέψη του παράφρονα. Δημιούργησε ο Θεός τον ουρανό για να δούμε το έργο Του και να προσκυνήσομε τον Δημιουργό, αλλά οι ειδωλολάτρες θεοποίησαν το έργο Του· αιτία όμως δεν είναι το δημιούργημα, αλλά η δική τους πνευματική τύφλωση και αχαριστία. Και όπως ο αχάριστος και κακόβουλος άνθρωπος δεν ωφελείται από κανέναν, έτσι ο ευγνώμων άνθρωπος ωφελείται ακόμη και από τον ίδιο του τον εαυτό. Τι υπάρχει ανώτερο ή ίσο με τον Χριστό; Κι όμως δεν ωφελήθηκε ο Ιούδας. Τι υπάρχει πονηρότερο από τον διάβολο; Κι όμως ο Ιώβ στεφανώθηκε με νίκη. Και ούτε τον Ιούδα ωφέλησε ο Χριστός, επειδή εκείνος ήταν αχάριστος και κακοπροαίρετος, ούτε τον Ιώβ τον έβλαψε ο διάβολος, επειδή ήταν ευγνώμονας και πιστός στον Θεό.
Αυτά τα λέγω, για να μην κατηγορεί κανένας τις Γραφές, αλλά την κακή διάθεση εκείνων που ερμηνεύουν λανθασμένα όσα έχουν λεχθεί σωστά. Διότι και ο διάβολος συζητούσε με τον Χριστό, χρησιμοποιώντας χωρία από τις Γραφές. Δεν είναι αιτία όμως η Γραφή, αλλά ο νους που διαστρέφει και παρερμηνεύει όσα έχουν λεχθεί σωστά. Διότι, θέλοντας να παρουσιάσουν τον Υιό κατώτερο από τον Πατέρα, περιφέρονται εξετάζοντας και διαστρεβλώνοντας λέξεις και ονομασίες και ισχυρίζονται ότι, όπου αναφέρονται τα ονόματα «Θεός» και «Κύριος», το πρώτο ανήκει στον Πατέρα και το δεύτερο στον Υιό. Έτσι χωρίζουν τα ονόματα και αποδίδουν το «Θεός» στον Πατέρα και το «Κύριος» στον Υιό, σαν να μοιράζουν τη θεότητα και να διανέμουν κληρονομικά τις θείες ιδιότητες.
Λέγει άραγε η Γραφή το όνομα «Κύριος» μόνο για τον Υιό; Αυτό πράγματι διδάσκει; Πώς δεν άκουσες τον σημερινό Ψαλμό, ο οποίος αναφέρεται στο ίδιο πρόσωπο λέγοντας: «Φωνῇ μου πρὸς Κύριον ἐκέκραξα, φωνῇ μου πρὸς τόν Θεόν ἐδεήθην (:Με τη φωνή δυνατή της ψυχής μου κραύγασα προς τον Κύριο, με θερμή δέηση ικέτευσα τον Θεό)»; Άρα τον ίδιο τον ονομάζει και Κύριο και Θεό. Ποιον θέλεις να θεωρήσεις Θεό; Τον Υιό ή τον Πατέρα; Ασφαλώς θα πεις ότι αυτά τα ονόματα αναφέρονται στον Πατέρα. Τότε λοιπόν ο Υιός είναι Θεός και ο Πατέρας είναι Κύριος. Γιατί, λοιπόν, χωρίζεις τα ονόματα και αλλού τα αποδίδεις με έναν τρόπο, ενώ εδώ τα διαχωρίζεις;
Και ο Παύλος λέγει –μακάρι να άκουες τον Παύλο και τότε θα ήσουν μακάριος-: «Ἀλλ’ ἡμῖν εἷς Θεὸς ὁ Πατήρ, ἐξ οὗ τὰ πάντα καὶ ἡμεῖς εἰς αὐτόν, καὶ εἷς Κύριος Ἰησοῦς Χριστός, δι’ οὗ τὰ πάντα καὶ ἡμεῖς δι’ αὐτοῦ(:Για μας, όμως, υπάρχει ένας Θεός, ο Πατήρ, από τον Οποίο έγιναν τα πάντα, και γι’ Αυτόν οφείλουμε να ζούμε και σε Αυτόν οφείλουμε να αποβλέπουμε κι εμείς ως τελικό σκοπό της ζωής μας˙ και ένας Κύριος υπάρχει, ο Ιησούς Χριστός, διαμέσου του Οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα, κι εμείς διαμέσου Αυτού αναγεννηθήκαμε)» [Α΄Κορ. 8,6] . Δεν αποκάλεσε τον Υιό Θεό; Τι τον αποκάλεσε; «Κύριο». Πες μου λοιπόν: είναι το όνομα «Θεός» ανώτερο από το «Κύριος» και το «Κύριος» κατώτερο από το «Θεός»; Συγκεντρώστε, παρακαλώ, όλη την προσοχή σας. Αν, λοιπόν, αποδείξω ότι το «Κύριος» και το «Θεός» έχουν την ίδια σημασία, τι θα απαντήσεις;
Ισχυρίζεσαι ότι το «Θεός» είναι ανώτερο και το «Κύριος» κατώτερο; Άκουσε τον προφήτη που λέγει: «Κύριος ὁ ποιήσας τὸν οὐρανόν, οὗτος ὁ Θεὸς ὁ καταδείξας τὴν γῆν καὶ ποιήσας αὐτήν (:Ο Κύριος που δημιούργησε τον ουρανό, Αυτός ο Θεός που κατασκεύασε την γη)» [ βλ. Ησ. 45,18: «Οὕτως λέγει Κύριος ὁ ποιήσας τὸν οὐρανόν, οὗτος ὁ Θεὸς ὁ καταδείξας τὴν γῆν καὶ ποιήσας αὐτήν, αὐτὸς διώρισεν αὐτήν, οὐκ εἰς κενὸν ἐποίησεν αὐτήν, ἀλλὰ κατοικεῖσθαι ἔπλασεν αὐτὴν - ἐγώ εἰμι Κύριος, καὶ οὐκ ἔστιν ἔτι (: Να τι λέει ο Κύριος που δημιούργησε τον ουρανό, ο Θεός αυτός που έφτιαξε την γη και αποκάλυψε την στεριά διαχωρίζοντας τα νερά της θάλασσας και διαμορφώνοντας τα όριά της. Δεν την έπλασε χωρίς σκοπό, για να μένει έρημη και ακατοίκητη, αλλά τη διαμόρφωσε για να κατοικείται. Αυτός λοιπόν είναι που λέει: ‘’Εγώ είμαι ο Κύριος και δεν υπάρχει πλέον άλλος εκτός από Εμένα’’)»]. Αποκαλεί το ίδιο πρόσωπο και «Κύριο» και «Θεό»· τον Κύριο ως δημιουργό του ουρανού και τον Θεό ως δημιουργό της γης.
Και πάλι: «Ἄκουε, Ἰσραήλ· Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν Κύριος εἷς ἐστιν (:Άκουε, λαέ του Ισραήλ· ο Κύριος και Θεός μας είναι ο ένας και μοναδικός Κύριος)» [Δευτ.6,4]. Δύο φορές αναφέρεται το «Κύριος» και μία φορά το «Θεός»· πρώτα το «Κύριος», έπειτα το «Θεός» και πάλι το «Κύριος». Αν, λοιπόν, το ένα ήταν κατώτερο και το άλλο ανώτερο, δεν θα έβαζε πρώτο το κατώτερο όταν μιλά για τη μεγαλειότητα της θείας ουσίας. Θα αρκούνταν να αναφέρει μόνο το ανώτερο και δεν θα πρόσθετε το υποτιθέμενο κατώτερο. Άραγε, κατανοήσατε αυτό που είπα; Πάλι σας διδάσκω· διότι εδώ δεν πρόκειται για θέαμα προς επίδειξη, αλλά για διδασκαλία που οδηγεί σε πνευματική κατάνυξη, όχι για να φύγετε από εδώ άοπλοι, αλλά για να αναχωρήσετε πνευματικά οπλισμένοι.
Λες, αιρετικέ, ότι το «Θεός» είναι ανώτερο και το «Κύριος» κατώτερο; Σου έδειξα τον προφήτη που λέγει: «Κύριος ὁ ποιήσας τὸν οὐρανόν, Θεὸς ὁ κατασκευάσας τὴν γῆν (:Κύριος είναι Αυτός που δημιούργησε τον ουρανό, Θεός είναι Αυτός που κατασκεύασε τη γη)». Σου δείχνω πάλι τον Μωυσή που λέγει: «Ἄκουε, Ἰσραήλ, Κύριος ὁ Θεός σου, Κύριος εἷς ἐστι (:Άκουε, λαέ του Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου, Κύριος ένας είναι)». Πώς είναι ένας, αν τα δύο ονόματα αντιστοιχούν σε άνισες ουσίες, το ένα σε κατώτερη και το άλλο σε ανώτερη; Διότι ασφαλώς η ίδια η ουσία δεν μπορεί να είναι συγχρόνως μεγαλύτερη και μικρότερη από τον εαυτό της· είναι μία και αδιαίρετη: «Κύριος ὁ Θεός σου, Κύριος εἷς ἐστι (:Κύριος ο Θεός σου, Κύριος ένας είναι)»· και σου αποδεικνύω ότι το όνομα «Κύριος» σημαίνει ακριβώς «Θεός».
Αν, λοιπόν, το «Κύριος» ήταν κατώτερο και το «Θεός» ανώτερο, ποιο θα έπρεπε να θεωρείται το κύριο όνομά Του; Το «Κύριος», που υποτίθεται ότι είναι κατώτερο, ή το «Θεός», που υποτίθεται ότι είναι ανώτερο; Αν σε ρωτούσε: «Ποιο είναι το όνομά μου;», τι θα απαντούσες, αιρετικέ; Μήπως λες ότι το «Κύριος» ανήκει στον Υιό ενώ το «Θεός» είναι περισσότερο ίδιο και οικείο στον Πατέρα;
Αν, λοιπόν, σου αποδείξω ότι το «Κύριος», το οποίο θεωρείς κατώτερο, είναι το κατεξοχήν γνώρισμά Του, τι θα απαντήσεις; «Καὶ γνώτωσαν ὅτι ὄνομά σοι Κύριος (:Ας μάθουν ότι το όνομά Σου είναι Κύριος)» [Ψαλμ.82,19], λέγει ο προφήτης. Μήπως είπε: «το όνομά Σου είναι Θεός»; Και όμως, αν το «Θεός» ήταν ανώτερο, γιατί ο προφήτης δεν είπε: «Ας μάθουν ότι το όνομά Σου είναι Θεός»; Διότι αν το «Θεός» ήταν το κυρίως και ιδιαίτερο όνομά Του, ενώ το «Κύριος» κάτι ξένο και κατώτερο, γιατί είπε: «Ας γνωρίσουν ότι το όνομά Σου είναι Κύριος», δηλαδή — σύμφωνα με τη δική σας θεωρία — το μικρότερο και κατώτερο όνομα; Και γιατί δεν χρησιμοποιεί εκείνο το μεγάλο και υψηλό όνομα, που θα ταίριαζε δήθεν περισσότερο στη θεία ουσία; Και για να μάθετε, ότι αυτό δεν είναι κατώτερο, ούτε υποδεέστερο, αλλά έχει την ίδια ακριβώς δύναμη, προσθέτει: «Καὶ γνώτωσαν ὅτι ὄνομά σοι Κύριος· σὺ μόνος Ὕψιστος ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν (:Ας μάθουν ότι το όνομά Σου είναι Κύριος· Συ είσαι ο μόνος Ύψιστος σε ολόκληρη τη γη)».
δ΄. Αλλά ακόμη δεν εγκαταλείπεις τη διαμάχη και εξακολουθείς να λες ότι το «Θεός» είναι ανώτερο, ενώ το «Κύριος» κατώτερο. Αν, λοιπόν, σου αποδείξω ότι ο Υιός ονομάζεται με το όνομα που εσύ θεωρείς ανώτερο, τι θα πεις; Θα σταματήσεις την διαμάχη; Θα εγκαταλείψεις την αντιλογία; Θα αναγνωρίσεις την αλήθεια που οδηγεί στη σωτηρία σου; Θα απαλλαγείς από την πλάνη σου; Θα κατανοήσεις και θα συμφωνήσεις με αυτό που είπα; Διότι αποδίδουν το όνομα «Κύριος» στον Υιό, ενώ το όνομα «Θεός» στον Πατέρα ως δήθεν ανώτερο. Αν, λοιπόν, σου αποδείξω ότι ο Υιός ονομάζεται με το όνομα «Θεός», που εσύ θεωρείς ανώτερο, τότε η διαμάχη έχει λυθεί· διότι σε αιχμαλωτίζω με τα δικά σου όπλα και σε υπερνικώ με τα δικά σου επιχειρήματα.
Συ είπες ότι το «Θεός» είναι ανώτερο, ενώ το «Κύριος» κατώτερο· Θέλω να σου δείξω ότι το κατώτερο όνομα δεν θα ταίριαζε στον Πατέρα, αν πράγματι ήταν ανώτερος και το ανώτερο όνομα δεν θα ταίριαζε στον Υιό, αν πράγματι ο Υιός ήταν κατώτερος. Άκουσε τον προφήτη που λέγει: «Οὗτός ἐστιν ὁ Θεὸς ἡμῶν, καὶ οὐ λογισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτόν· ἐξεῦρε πᾶσαν ὁδὸν ἐπιστήμης· μετὰ ταῦτα ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη (:Αυτός είναι ο Θεός μας και κανένας άλλος δεν μπορεί να συγκριθεί με Αυτόν. Αυτός γνωρίζει όλους τους δρόμους της επιστήμης και της σοφίας. Κι έπειτα από όλα αυτά, φανερώθηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους)» [Βαρούχ 3,36-37]. Τι έχεις να πεις γι'αυτό; Μπορείς να αντιμιλήσεις προς τα λόγια αυτά; Αλλά δεν μπορείς· διότι παραμένει η αλήθεια εκπέμποντας την δική της ακτινοβολία και τυφλώνοντας τα όμματα των αιρετικών, που δεν θέλουν να πιστέψουν σε αυτήν.
Αν και οι αγώνες είναι δύσκολοι και ο καύσωνας μεγάλος, εντούτοις ο λόγος του Θεού είναι ισχυρότερος από την κόπωση των ακροατών και με τη δροσιά της διδασκαλίας απαλύνει τη ζέστη. Και αν ακόμη συγκεντρωνόμαστε μία ή δύο φορές την εβδομάδα, δεν πρέπει ο ακροατής να είναι αμελής. Διότι εάν βγεις από εδώ και σου πει κάποιος: «Για ποιο θέμα μίλησε ο διδάσκαλος;», πες: «Μίλησε εναντίον των αιρετικών». Εάν σε ξαναρωτήσει: «Και τι ακριβώς είπε;» και δεν μπορέσεις να απαντήσεις, αυτό είναι μεγάλη ντροπή για σένα· αν όμως μπορέσεις να εξηγήσεις τι ειπώθηκε, τον ελέγχεις και τον κεντρίζεις πνευματικά και αν είναι αιρετικός, τον διορθώνεις· και αν είναι φίλος αμελής, τον προσελκύεις και τον παρακινείς. Και αν είναι γυναίκα απρόσεκτη και ασυγκράτητη, τη βοηθείς να γίνει σωφρονέστερη· διότι έχεις ευθύνη και απέναντι στη σύζυγό σου· διότι λέγει: «Αἱ γυναῖκες ἐν ταῖς ἐκκλησίαις σιγάτωσαν· εἰ δέ τι μαθεῖν θέλουσιν, ἐν οἴκῳ τοὺς ἰδίους ἄνδρας ἐπερωτάτωσαν(:Σύμφωνα με την τάξη και την ειρήνη που επικρατεί σ’ όλες τις Εκκλησίες των Χριστιανών, οι γυναίκες σας στις συνάξεις των πιστών ας σιωπούν˙ διότι δεν τους επιτρέπεται να μιλούν, αλλά πρέπει να υποτάσσονται, όπως και ο νόμος λέει στο βιβλίο της Γενέσεως. Εάν πάλι θέλουν να μάθουν καλύτερα κάτι που ακούστηκε στη σύναξη και δεν τα κατάλαβαν, ας ρωτούν γι’ αυτό στο σπίτι τους άνδρες τους. Διότι είναι άπρεπο και άσχημο στις γυναίκες να μιλούν στη σύναξη των πιστών)» [Α΄Κορ. 14,34-35].
Εάν μπεις στο σπίτι και σε ερωτήσει η γυναίκα: «Τι μου έφερες από την εκκλησία;», πες της: «Δεν σου έφερα κρέας ούτε οίνο, ούτε χρυσάφι, ούτε κοσμήματα που καλλωπίζουν το σώμα, αλλά λόγο που σοφίζει και φωτίζει τον νου». Όταν επιστρέψεις στη σύζυγό σου, παράθεσε την τράπεζα την πνευματική. Πες πρώτα, όσο ακόμη ηχούν ζωηρά στη μνήμη: «Ας απολαύσομε πρώτα τα πνευματικά αγαθά, και έπειτα ας απολαύσομε το υλικό τραπέζι της τροφής». Διότι αν έτσι τακτοποιούμε και ρυθμίζουμε τη ζωή μας, θα έχουμε τον ίδιο τον Θεό ανάμεσά μας να ευλογεί το τραπέζι μας και να στεφανώνει και εμάς με τα βραβεία της αρετής και της σωτηρίας.
Για όλα, λοιπόν, αυτά ας ευχαριστήσουμε τον ίδιο τον Πατέρα, μαζί με τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε και στους ατελεύτητους αιώνες των αιώνων. Αμήν.
ΠΡΟΣ ΔΟΞΑΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΤΡΙΑΔΙΚΟΥ ΘΕΟΥ,
επιμέλεια κειμένου και μετάφρασης: Ελένη Λιναρδάκη, φιλόλογος
ΠΗΓΕΣ:
· https://greekdownloads3.wordpress.com/wp-content/uploads/2014/08/de-sancto-hieromartyre-phoca.pdf
· Ιωάννου του Χρυσοστόμου Άπαντα τα έργα, Λόγοι εγκωμιαστικοί, ομιλία ΙΕ΄, πατερικές εκδόσεις «Γρηγόριος ο Παλαμάς»(ΕΠΕ), εκδ. οίκος «Το Βυζάντιον», Θεσσαλονίκη 1989, τόμος 37, σελίδες 292-311.
· Π. Τρεμπέλα, Η Καινή Διαθήκη με σύντομη ερμηνεία (απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2014.
· Η Καινή Διαθήκη, Κείμενον και ερμηνευτική απόδοσις υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τριακοστή τρίτη, Αθήνα 2009.
· Η Παλαιά Διαθήκη κατά τους εβδομήκοντα, Κείμενον και σύντομος απόδοσις του νοήματος υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2005.
· Η Παλαιά Διαθήκη μετά Συντόμου Ερμηνείας, Παναγιώτης Τρεμπέλας, Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ», Αθήνα, 1985.
· https://www.agia-aikaterini-larissis.com/agia-grafi-palaia-diathiki/
· https://www.agia-aikaterini-larissis.com/agia-grafi-kaini-diathiki/
· Π.Τρεμπέλα, Το Ψαλτήριον με σύντομη ερμηνεία(απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τρίτη, Αθήνα 2016.
· http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/tools/liddell-scott/index.html
