"ΑΝΟΙΞΗ ΜΕ ΤΟΥΣ ΑΓΙΟΥΣ" : ΑΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Ο ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΚΩΝ/ΛΕΩΣ

Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΑΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Ο ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΚΩΝ/ΛΕΩΣ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Παρασκευή, Ιουλίου 24, 2026

Ιερού Χρυσοστόμου – Λόγος εγκωμιαστικός στον άγιο Ιερομάρτυρα Φωκά και κατά αιρετικών.

23 Ιουλίου: Μνήμη της ανακομιδής των ιερών λειψάνων του αγίου Ιερομάρτυρος Φωκά, επισκόπου Σινώπης

ΙΕΡΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ

ΛΟΓΟΣ ΕΓΚΩΜΙΑΣΤΙΚΟΣ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΙΕΡΟΜΑΡΤΥΡΑ ΦΩΚΑ

και στον ρμα΄Ψαλμό: «Φωνῇ μου πρὸς Κύριον ἐκέκραξα, φωνῇ μου πρὸς τον Θεόν ἐδεήθην (:Με όλες μου τις ψυχικές δυνάμεις κραύγασα προς τον Κύριο, με φωνή που έβγαινε μέσα από τα βάθη της καρδιάς μου ικέτευσα τον Θεό)».

Λαμπρή έγινε χθες η πόλη μας, λαμπρή και περίοπτη, όχι επειδή είχε μαρμάρινες κολώνες, αλλά επειδή έφθασε σε εμάς με πομπή μάρτυρας από τον Πόντο. Είδε την φιλοξενία σας και σας γέμισε με τις ευλογίες του. Επαίνεσε την προθυμία σας και ευλόγησε εκείνους που παραβρέθηκαν. Μακάρισα εκείνους που προσήλθαν και έλαβαν μέρος στην ευωδία αυτού, και λυπήθηκα για εκείνους που απουσίαζαν. Αλλά, για να μη γίνει ολοκληρωτική η πνευματική τους ζημία, και σήμερα πάλι απονέμομε τα εγκώμια σε αυτόν, ώστε και εκείνοι που απουσίασαν από οκνηρία να διπλασιάσουν με την προθυμία την ευλογία εκ μέρους του μάρτυρα. Διότι εκείνο που είπα πολλές φορές, δεν θα παύσω αυτό να το λέγω. Δεν ζητώ ευθύνες αμαρτημάτων, αλλά ετοιμάζω φάρμακα για τους ασθενείς. Απουσίασες χθες; Έλα έστω και σήμερα, για να δεις αυτόν μεταφερόμενο στον τόπο του. Είδες αυτόν μεταφερόμενο μέσω της αγοράς; Βλέπε αυτόν που ταξιδεύει μέσω του πελάγους, για να γεμίσουν και τα δύο στοιχεία από την ευλογία του.

Κανένας να μην απουσιάσει από αυτήν την ιερή πανήγυρη. Να μη μείνει παρθένος στο σπίτι, να μην παραμείνει γυναίκα στο σπίτι, ας αδειάσομε την πόλη και ας τρέξομε όλοι μαζί στον τάφο του μάρτυρα· διότι και οι βασιλείς συμμετέχουν μαζί μας στην πανήγυρη. Ποια δικαιολογία, λοιπόν, μπορεί να έχει ο απλός πολίτης, όταν οι ίδιοι οι βασιλείς αφήνουν τις βασιλικές αυλές και κάθονται μαζί μας κοντά στον τάφο του μάρτυρα; Διότι τέτοια είναι η δύναμη των μαρτύρων· σαγηνεύει όχι μόνο τους ιδιώτες, αλλά και εκείνους που φορούν τα βασιλικά στέμματα. Η δύναμη αυτή καταντροπιάζει τους εθνικούς, αυτή είναι ο εξευτελισμός της πλάνης τους, αυτή γίνεται αιτία της εξολόθρευσης των δαιμόνων, αυτή δείχνει την ευγενική καταγωγή μας και αποτελεί το στεφάνι της Εκκλησίας.

Συμμετέχω κι εγώ στη χαρά των μαρτύρων και σκιρτώ από αγαλλίαση, βλέποντας αντί για ανθισμένα λιβάδια το τρόπαιο της νίκης τους· διότι αντί για πηγές νερού έρρεε το αίμα τους· τα οστά τους φθάρθηκαν, όμως η μνήμη τους γίνεται κάθε ημέρα νεότερη και λαμπρότερη. Διότι, όπως είναι αδύνατο να σβήσει ο ήλιος, έτσι είναι αδύνατο και η μνήμη των μαρτύρων να σβήσει. Ο ίδιος ο Χριστός διακήρυξε: «Ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ παρελεύσονται, οἱ δὲ λόγοι μου οὐ μὴ παρέλθωσιν (:Ο ουρανός και η γη, που σας φαίνονται τόσο μόνιμα και στερεά, θα περάσουν και θα χαθούν, οι λόγοι μου, όμως, δεν θα περάσουν, αλλά θα επαληθευθούν επακριβώς)»[Μάρκ.13,31].

Αλλά του μάρτυρα τα εγκώμια ας τα αφήσομε για τον κατάλληλο χρόνο· διότι και αυτά που είπαμε έως τώρα είναι αρκετά, για να διεγείρουν τον ζήλο εκείνων που πρέπει να συγκεντρωθούν και να καταστήσουν λαμπρή την ημέρα της εορτής. Διότι εκείνο που έλεγα χθες, και σήμερα πάλι θα το πω, ότι δηλαδή στον μάρτυρα δεν θα προστεθεί καμία δόξα από την παρουσία των πολλών, ενώ σε σας θα είναι περισσότερη η ευλογία επειδή θα προσέλθετε προς τον μάρτυρα. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που βλέπει προς τον ήλιο δεν κάνει βέβαια λαμπρότερο το άστρο, καταφωτίζει, όμως, τα μάτια του, έτσι λοιπόν και εκείνος που τιμά μάρτυρα, δεν κάνει εκείνον λαμπρότερο, αλλά ο ίδιος αποσπά την ευλογία του φωτός από εκείνον.

Ας μεταβάλουμε πάλι τη θάλασσα σε εκκλησία, πηγαίνοντας εκεί με λαμπάδες, υγραίνοντας κατά κάποιον τρόπο τη φωτιά και γεμίζοντας το νερό με φωτιά (Εδώ ο Χρυσόστομος περιγράφει ποιητικά τη νυχτερινή θαλάσσια πομπή των πιστών με αναμμένες λαμπάδες). Κανένας να μη φοβάται το πέλαγος. Ο μάρτυρας δεν φοβήθηκε τον θάνατο, κι εσύ φοβάσαι το πέλαγος; Αλλά γι’ αυτό μιλήσαμε με το παραπάνω. Εμπρός, λοιπόν, ας σας παραθέσουμε και σήμερα τη συνηθισμένη πνευματική τράπεζα από τα λόγια που θα λεχθούν. Διότι, έστω κι αν τα σώματά μας ταλαιπωρούνται, ας παίρνει φτερά και ας ανυψώνεται ο νους μας· διότι δεν βλέπω την ταλαιπωρία σας, αλλά τον ζήλο και την προθυμία σας. Όπως είναι ευχάριστη για τον κυβερνήτη μια θάλασσα που κυματίζει, έτσι είναι ευχάριστη και για τον διδάσκαλο μια εκκλησία που κυματίζει σαν πέλαγος από πλήθος πιστών· διότι δεν υπάρχει στα ύδατα αυτά ούτε αλμύρα, ούτε σκόπελος, ούτε θηρία, αλλά θάλασσα και πέλαγος γεμάτο από ευωδία (Εννοεί την πνευματική ευωδία της εκκλησιαστικής συνάξεως.). Εδώ αραξοβολούν πλοία όχι από ένα μέρος της γης σε άλλο, αλλά από τη γη στον ουρανό, έχοντας όχι χρήματα, ούτε χρυσάφι, ούτε άργυρο, αλλά πίστη και αγάπη και ζήλο και σοφία.

β΄. Εμπρός, λοιπόν, ας οδηγήσομε με προσοχή το πλοίο, χωρίς να υποστεί καμία καταστροφή, ούτε να υπομείνει ναυάγιο. Αλλά προσέχετε με όλη την προθυμία σας τα λεγόμενα· διότι ο Ψαλμός σήμερα μας οδηγεί σε σύγκρουση με τους αιρετικούς, όχι για να τους πολεμήσομε παραμένοντας αυτοί αδρανείς, αλλά για να τους σηκώσομε από την πτώση στην οποία βρίσκονται. Διότι τέτοιος είναι ο δικός μας πόλεμος· δεν καθιστά τους ζωντανούς νεκρούς, αλλά τους νεκρούς τους οδηγεί στη ζωή, γεμάτος από ημερότητα και πολλή επιείκεια. Διότι δεν πολεμώ με υλικά όπλα, αλλά με τον λόγο καταδιώκω, όχι τον αιρετικό, αλλά την αίρεση· δεν αποστρέφομαι τον άνθρωπο, αλλά μισώ την πλάνη και θέλω να τον αποσπάσω από αυτήν. Δεν κάνω πόλεμο προς ουσία –διότι η ουσία είναι έργο του Θεού- αλλά θέλω να διορθώσω την γνώμη, που τη διέφθειρε ο διάβολος. Το ίδιο και ο γιατρός, θεραπεύοντας άρρωστο, δεν πολεμεί το σώμα, αλλά απαλλάσσει το σώμα από την κάκωση. Και εγώ λοιπόν, εάν πολεμήσω τους αιρετικούς, δεν πολεμώ τους ίδιους τους ανθρώπους, αλλά θέλω να απομακρύνω την πλάνη και να καθαρίσω τη σαπίλα. Δική μου συνήθεια είναι να καταδιώκομαι και όχι να καταδιώκω, να πολεμούμαι και να μην πολεμώ.

Έτσι και ο Χριστός ήρθε στον κόσμο όχι για να σταυρώσει αυτόν, αλλά για να σταυρωθεί· όχι για να δώσει ράπισμα, αλλά να δεχθεί ράπισμα. Διότι λέγει: «Εἰ κακῶς ἐλάλησα, μαρτύρησον περὶ τοῦ κακοῦ· εἰ δὲ καλῶς, τί με δέρεις;(: Εάν είπα κάτι κακό, απόδειξε ενώπιον του δικαστηρίου με κανονική μαρτυρία ποιο ήταν αυτό το κακό. Εάν όμως μίλησα καλά, γιατί με χτυπάς;)»[Ιω.18,23]. Ο Κύριος της οικουμένης απολογείται στον δούλο του αρχιερέα και δέχεται ράπισμα στο στόμα εκείνο από το οποίο βγήκε ο λόγος εκείνος που χαλιναγώγησε την θάλασσα, ο λόγος εκείνος που ανέστησε από τους νεκρούς τον τετραήμερο Λάζαρο· με το οποίο απομάκρυνε την κακία, με το οποίο ελευθέρωσε από νοσήματα και αμαρτήματα. Αυτό είναι το άξιο θαυμασμού Εκείνου που σταυρώθηκε. Ενώ δηλαδή μπορούσε να ρίξει κεραυνό, να σείσει τη γη και να ξηράνει το χέρι του δούλου, τίποτε από αυτά δεν έκαμε, αλλά και απολογείται και νικάει με την πραότητά του, διδάσκοντας εσένα που είσαι άνθρωπος να μην αγανακτείς ποτέ. Είτε σταυρωθείς, είτε δεχθείς ράπισμα, για να λες τα ίδια που είπε ο Κύριός σου: «Εάν μίλησα κακώς, πες ποιο είναι το κακό που είπα, εάν όμως μίλησα σωστά, γιατί με χτυπάς;».

Και πρόσεχε την φιλανθρωπία Του, πώς δηλαδή υπερασπίζεται τα των δούλων, ενώ τα δικά Του τα παρατρέχει. Υπήρχε κάποτε κάποιος προφήτης, που ήλεγχε βασιλιά που ασεβούσε, και αφού προσήλθε σε αυτόν, του είπε: «Θυσιαστήριον θυσιαστήριον, τάδε λέγει Κύριος (:Θυσιαστήριο, θυσιαστήριο, άκουσε, αυτά λέγει ο Κύριος)»[Γ΄Βασ.13,2]. Επειδή δηλαδή ο βασιλιάς Ιεροβοάμ στεκόταν μπροστά στο θυσιαστήριο προσφέροντας θυσία, ερχόμενος ο προφήτης συνομιλεί με το θυσιαστήριο. «Τι κάνεις, προφήτη; Άφησες τον άνθρωπο και συνομιλείς με το θυσιαστήριο;». -«Ναι», λέγει. -«Γιατί;». -«Επειδή ο άνθρωπος έγινε πιο αναίσθητος από λίθο, αφήνω εκείνον και συνομιλώ με αυτό, για να μάθεις ότι ο λίθος ακούει, ενώ ο άνθρωπος δεν ακούει: Άκουσε θυσιαστήριο, άκουσε» και αμέσως εξερράγη το θυσιαστήριο. Άπλωσε το χέρι του ο βασιλιάς θέλοντας να πιάσει τον προφήτη, και δεν μπορούσε να το μαζέψει (επειδή ξεράθηκε επί τόπου). Βλέπεις ότι περισσότερο το θυσιαστήριο άκουσε, παρά ο βασιλιάς; Βλέπεις ότι άφησε τον λογικό και συνομιλεί με το άλογο, ώστε με την υπακοή αυτού να διορθώσει την αναισθησία και κακία εκείνου; Εξερράγη το θυσιαστήριο και η κακία του βασιλιά δεν εξερράγη.

Αλλά πρόσεχε αυτό που συνέβη. Άπλωσε το χέρι ο βασιλιάς να χτυπήσει τον προφήτη και αμέσως ξεράθηκε το χέρι του. Επειδή με την τιμωρία του θυσιαστηρίου δεν έγινε καλύτερος, με την τιμωρία του διδάσκεται να υπακούει στον Θεό: «Εγώ, βέβαια, δείχνοντας ευσπλαχνία προς εσένα θέλησα να αφήσω την οργή μου να πέσει στον λίθο, επειδή, όμως, ο λίθος δεν σου έγινε διδάσκαλος, δέξου εσύ την τιμωρία». Και άπλωσε το χέρι του και αμέσως ξεράθηκε. Παρέμεινε, λοιπόν, στημένο το τρόπαιο του προφήτη και ο βασιλιάς δεν μπορούσε να μαζέψει το χέρι του. Πού είναι το βασιλικό στέμμα; Πού τα βασιλικά ενδύματα; Πού οι θώρακες; Πού οι ασπίδες; Πού ο στρατός; Πού τα δόρατα; Ο Θεός πρόσταξε και όλα εκείνα έχασαν την δύναμή τους. Στέκονταν εκεί κοντά του οι διοικητές του, μην μπορώντας να τον βοηθήσουν, όντας μόνο θεατές του πλήγματος. Και άπλωσε το χέρι του ο βασιλιάς και ξεράθηκε· όταν έγινε ξηρό, τότε παρήγαγε καρπό. Πρόσεχε, σε παρακαλώ, το παράδειγμα του ξύλου του παραδείσου και του ξύλου του Σταυρού. Όπως ακριβώς δηλαδή το ξύλο εκείνο όντας χλωρό γέννησε τον θάνατο, ενώ το ξύλο του Σταυρού όντας ξερό γέννησε ζωή, το ίδιο συνέβηκε και με το χέρι του βασιλιά· όταν ήταν χλωρό (υγιές) τότε γεννούσε ασέβεια, όταν έγινε ξερό τότε πρόσφερε την υπακοή. Πρόσεξε τα παράδοξα έργα του Θεού.

Αλλά όπως έλεγα, όταν Αυτός δεχόταν ραπίσματα, δεν προξενούσε κανένα κακό σε εκείνον που τον ράπιζε· όταν, όμως, επρόκειτο ο δούλος να υβρισθεί, τιμώρησε τον βασιλιά, για να σε διδάξει τα του Θεού να τα υπερασπίζεσαι, ενώ τα δικά σου να τα παραβλέπεις. Διότι, όπως ακριβώς παραβλέπω τα δικά μου, αλλά υπερασπίζομαι τα δικά σου, έτσι και τα δικά μου να τα υπερασπίζεσαι, ενώ τα δικά σου να τα παραβλέπεις. Αλλά, παρακαλώ, εντείνατε την ακοή σας –διότι, όπου καιρός αγώνων, χρειάζονται ακροατές που να έχουν τεταμένη την ακοή- για να γνωρίσετε με ακρίβεια πώς δένω και πώς λύνω τα αμαρτήματα των αντιδίκων, πώς παλεύω και πώς ρίχνω τον αντίπαλο. Εάν δηλαδή εκείνοι που παρακολουθούν αγώνες στο θέατρο όταν παλεύουν δύο, κλίνοντας το σώμα τους προς τα εμπρός, μεγαλώνουν την προσοχή και την ηλικία, για να δουν παλαίσματα γεμάτα από ντροπή, πολύ περισσότερο πρέπει εμείς να προσέχομε την ακρόαση των θείων Γραφών. Διότι, εάν επαινείς τον αθλητή, γιατί δεν γίνεσαι αθλητής; Και αν ντρέπεσαι να γίνεις αθλητής, γιατί μιμείσαι τον έπαινο αυτών;

Εδώ, όμως, δεν είναι τέτοια τα παλαίσματα, αλλά είναι τα ίδια για όλους και ωφέλιμα και σε εκείνους που ομιλούν και σε εκείνους που ακούν. Διότι παλεύω με τον αιρετικό, για να κάνω και σας αθλητές, ώστε να ράβετε την γλώσσα αυτών όχι μόνο ψάλλοντας, αλλά και συζητώντας μαζί τους. Τι λέγει, λοιπόν, ο προφήτης; «Με τη φωνή δυνατή της ψυχής μου κραύγασα προς τον Κύριο, με τη φωνή μου ικέτευσα τον Θεό» [Ψαλμ.141,2]. Πρόσεξε· μήπως σου φαίνεται ότι αυτό που ειπώθηκε αποτελεί αφορμή για αγώνες και πάλη; Δες πώς υφαίνω το στεφάνι της νίκης και πώς διαμορφώνω το θέμα του αγώνα. «Με τη φωνή δυνατή της ψυχής μου κραύγασα προς τον Κύριο, με τη φωνή μου ικέτευσα τον Θεό». Με αυτά, σε παρακαλώ, φώναξε προς τον αιρετικό, είτε είναι παρών, είτε δεν είναι παρών. Διότι, εάν είναι παρών, ας διδάσκεται από τα δικά μας λόγια· και αν δεν είναι παρών, ας ωφελείται μέσω της δικής σας ακρόασης. Αλλά, όπως είπα, δεν διώχνω εγώ τον αιρετικό όταν είναι παρών· αντιθέτως τον δέχομαι, ενώ εκείνος διώκεται όχι από εμάς, αλλά από τη δική του συνείδηση, σύμφωνα με εκείνον που λέγει: «Φεύγει ἀσεβὴς μηδενὸς διώκοντος (:Φεύγει πανικόβλητος ο ασεβής και ένοχος, χωρίς να υπάρχει κανένας που να τον καταδιώκει – διότι τον ελέγχει αυστηρά η συνείδησή του)» [Παροιμ.28,1].

Η Εκκλησία είναι μητέρα των τέκνων της· τα δέχεται και συγχρόνως ανοίγει την αγκαλιά της και στους ξένους. Η κιβωτός του Νώε ήταν ένα κοινό καταφύγιο για όλους· η Εκκλησία όμως είναι ανώτερη ακόμη και από εκείνη. Εκείνη δεχόταν άλογα ζώα και τα διατηρούσε άλογα· η Εκκλησία όμως δέχεται άλογους ανθρώπους και τους μεταμορφώνει. Εννοώ το εξής με αυτό που λέγω. Εάν μπει εδώ μέσα αιρετικός, πανούργος σαν την αλεπού, τον κάνω πρόβατο· εάν μπει κάποιος ως λύκος, τον κάνω, όσο εξαρτάται από μένα, αρνί. Αν όμως δεν θελήσει να αλλάξει, η ευθύνη δεν είναι δική μου, αλλά της δικής του αχαριστίας και κακής διαθέσεως. Διότι και ο Χριστός είχε δώδεκα μαθητές, αλλά ο ένας έγινε προδότης· όχι εξαιτίας του Χριστού, αλλά εξαιτίας της διεφθαρμένης διαθέσεως του ίδιου.

Επίσης και ο Ελισσαίος είχε μαθητή φιλάργυρο, όχι όμως εξαιτίας της αδυναμίας του διδασκάλου, αλλά εξαιτίας της αμέλειας του μαθητή. Εγώ σπέρνω τα σπέρματα· Αν είσαι γόνιμη γη και δεχθείς τους σπόρους, θα αποδώσεις και τον στάχυ, τον καρπό· εάν είσαι πέτρα άγονη, δεν ευθύνομαι καθόλου εγώ· και αν τα ακούσεις τα λόγια μου, και αν δεν τα ακούσεις, εγώ δεν θα σταματήσω να σου απευθύνω ωδή πνευματική, περιποιούμενος τα τραύματά σου, για να μην ακούσω κατά την ημέρα εκείνη: «Πονηρὲ δοῦλε, ἔδει σε βαλεῖν τὸ ἀργύριόν μου τοῖς τραπεζίταις (:Πονηρέ δούλε, έπρεπε εσύ να καταθέσεις τα χρήματά μου στους τραπεζίτες, κι όταν θα ερχόμουν εγώ, θα έπαιρνα με τόκο αυτό που μου ανήκει)» [Ματθ.25,27].

γ΄. «Φωνῇ μου πρὸς Κύριον ἐκέκραξα, φωνῇ μου πρὸς τόν Θεόν ἐδεήθην (:Με όλη τη δύναμη της ψυχής μου φώναξα προς τον Κύριο , με θερμή δέηση παρακάλεσα τον Θεό)». Τι λες, αιρετικέ; Σε ποιον τα λέγει αυτά ο προφήτης και ποιον ονομάζει «Κύριο» και «Θεό»; Ο λόγος είναι για το ίδιο πρόσωπο. Διότι εκείνοι, παραποιώντας και διαστρεβλώνοντας τις Γραφές, εις βάρος του ίδιου τους του εαυτού, και αναζητώντας πάντοτε επιχειρήματα που στρέφονται εναντίον της δικής τους σωτηρίας, δεν αντιλαμβάνονται ότι σπρώχνουν οι ίδιοι τον εαυτό τους σε βάραθρο απώλειας. Διότι τον Υιό του Θεού ούτε εκείνος που Τον εξυμνεί Τον κάνει ενδοξότερο, ούτε εκείνος που βλασφημεί εναντίον Του, Τον βλάπτει· διότι η ασώματη θεία ουσία δεν έχει ανάγκη της δικής μας εξυμνήσεως, αλλά όπως ακριβώς εκείνος που λέγει τον ήλιο «λαμπρό», δεν προσθέτει με αυτό κάτι στο φως του, ούτε εκείνος που τον λέγει «σκοτεινό», μειώνει την ουσία αυτού, αλλά η διατύπωση της γνώμης του δείχνει την δική του πνευματική τυφλότητα· έτσι εκείνος που δεν ονομάζει «Υιό» τον Υιό του Θεού, αλλά «κτίσμα», δείχνει την δική του πνευματική παραφροσύνη, ενώ εκείνος που αναγνωρίζει την ουσία και την Θεία φύση Αυτού, φανερώνει τη δική του ευγνωμοσύνη και ορθή διάθεση. Και ούτε ο ένας Τον ωφελεί, ούτε ο άλλος Τον βλάπτει., αλλά ο πρώτος από αυτούς αγωνίζεται εναντίον της δικής του σωτηρίας, ενώ ο δεύτερος υπέρ της δικής του σωτηρίας. Αλλά, όπως έλεγα, παραποιώντας τις Γραφές, παραβλέπουν όλα τα άλλα και αναζητούν μήπως βρουν κάποιο χωρίο που φαίνεται να συμφωνεί με την νοσηρή πλάνη τους.

Και μη μου λες ότι η αιτία είναι η Γραφή. Δεν είναι αιτία η Γραφή, αλλά η δική τους κακή διάθεση και αχαριστία. Διότι και το μέλι είναι γλυκό, αλλά ο ασθενής νομίζει ότι αυτό είναι πικρό· όμως, η κατηγορία δεν ανήκει στο μέλι, αλλά στην αρρώστια. Έτσι και οι παράφρονες δεν βλέπουν σωστά τα πράγματα που έχουν μπροστά τους, η ευθύνη, όμως, δεν βρίσκεται στα αντικείμενα που βλέπουν, αλλά στη διαστρεβλωμένη σκέψη του παράφρονα. Δημιούργησε ο Θεός τον ουρανό για να δούμε το έργο Του και να προσκυνήσομε τον Δημιουργό, αλλά οι ειδωλολάτρες θεοποίησαν το έργο Του· αιτία όμως δεν είναι το δημιούργημα, αλλά η δική τους πνευματική τύφλωση και αχαριστία. Και όπως ο αχάριστος και κακόβουλος άνθρωπος δεν ωφελείται από κανέναν, έτσι ο ευγνώμων άνθρωπος ωφελείται ακόμη και από τον ίδιο του τον εαυτό. Τι υπάρχει ανώτερο ή ίσο με τον Χριστό; Κι όμως δεν ωφελήθηκε ο Ιούδας. Τι υπάρχει πονηρότερο από τον διάβολο; Κι όμως ο Ιώβ στεφανώθηκε με νίκη. Και ούτε τον Ιούδα ωφέλησε ο Χριστός, επειδή εκείνος ήταν αχάριστος και κακοπροαίρετος, ούτε τον Ιώβ τον έβλαψε ο διάβολος, επειδή ήταν ευγνώμονας και πιστός στον Θεό.

Αυτά τα λέγω, για να μην κατηγορεί κανένας τις Γραφές, αλλά την κακή διάθεση εκείνων που ερμηνεύουν λανθασμένα όσα έχουν λεχθεί σωστά. Διότι και ο διάβολος συζητούσε με τον Χριστό, χρησιμοποιώντας χωρία από τις Γραφές. Δεν είναι αιτία όμως η Γραφή, αλλά ο νους που διαστρέφει και παρερμηνεύει όσα έχουν λεχθεί σωστά. Διότι, θέλοντας να παρουσιάσουν τον Υιό κατώτερο από τον Πατέρα, περιφέρονται εξετάζοντας και διαστρεβλώνοντας λέξεις και ονομασίες και ισχυρίζονται ότι, όπου αναφέρονται τα ονόματα «Θεός» και «Κύριος», το πρώτο ανήκει στον Πατέρα και το δεύτερο στον Υιό. Έτσι χωρίζουν τα ονόματα και αποδίδουν το «Θεός» στον Πατέρα και το «Κύριος» στον Υιό, σαν να μοιράζουν τη θεότητα και να διανέμουν κληρονομικά τις θείες ιδιότητες.

Λέγει άραγε η Γραφή το όνομα «Κύριος» μόνο για τον Υιό; Αυτό πράγματι διδάσκει; Πώς δεν άκουσες τον σημερινό Ψαλμό, ο οποίος αναφέρεται στο ίδιο πρόσωπο λέγοντας: «Φωνῇ μου πρὸς Κύριον ἐκέκραξα, φωνῇ μου πρὸς τόν Θεόν ἐδεήθην (:Με τη φωνή δυνατή της ψυχής μου κραύγασα προς τον Κύριο, με θερμή δέηση ικέτευσα τον Θεό)»; Άρα τον ίδιο τον ονομάζει και Κύριο και Θεό. Ποιον θέλεις να θεωρήσεις Θεό; Τον Υιό ή τον Πατέρα; Ασφαλώς θα πεις ότι αυτά τα ονόματα αναφέρονται στον Πατέρα. Τότε λοιπόν ο Υιός είναι Θεός και ο Πατέρας είναι Κύριος. Γιατί, λοιπόν, χωρίζεις τα ονόματα και αλλού τα αποδίδεις με έναν τρόπο, ενώ εδώ τα διαχωρίζεις;

Και ο Παύλος λέγει –μακάρι να άκουες τον Παύλο και τότε θα ήσουν μακάριος-: «Ἀλλ’ ἡμῖν εἷς Θεὸς ὁ Πατήρ, ἐξ οὗ τὰ πάντα καὶ ἡμεῖς εἰς αὐτόν, καὶ εἷς Κύριος Ἰησοῦς Χριστός, δι’ οὗ τὰ πάντα καὶ ἡμεῖς δι’ αὐτοῦ(:Για μας, όμως, υπάρχει ένας Θεός, ο Πατήρ, από τον Οποίο έγιναν τα πάντα, και γι’ Αυτόν οφείλουμε να ζούμε και σε Αυτόν οφείλουμε να αποβλέπουμε κι εμείς ως τελικό σκοπό της ζωής μας˙ και ένας Κύριος υπάρχει, ο Ιησούς Χριστός, διαμέσου του Οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα, κι εμείς διαμέσου Αυτού αναγεννηθήκαμε)» [Α΄Κορ. 8,6] . Δεν αποκάλεσε τον Υιό Θεό; Τι τον αποκάλεσε; «Κύριο». Πες μου λοιπόν: είναι το όνομα «Θεός» ανώτερο από το «Κύριος» και το «Κύριος» κατώτερο από το «Θεός»; Συγκεντρώστε, παρακαλώ, όλη την προσοχή σας. Αν, λοιπόν, αποδείξω ότι το «Κύριος» και το «Θεός» έχουν την ίδια σημασία, τι θα απαντήσεις;

Ισχυρίζεσαι ότι το «Θεός» είναι ανώτερο και το «Κύριος» κατώτερο; Άκουσε τον προφήτη που λέγει: «Κύριος ὁ ποιήσας τὸν οὐρανόν, οὗτος ὁ Θεὸς ὁ καταδείξας τὴν γῆν καὶ ποιήσας αὐτήν (:Ο Κύριος που δημιούργησε τον ουρανό, Αυτός ο Θεός που κατασκεύασε την γη)» [ βλ. Ησ. 45,18: «Οὕτως λέγει Κύριος ὁ ποιήσας τὸν οὐρανόν, οὗτος ὁ Θεὸς ὁ καταδείξας τὴν γῆν καὶ ποιήσας αὐτήν, αὐτὸς διώρισεν αὐτήν, οὐκ εἰς κενὸν ἐποίησεν αὐτήν, ἀλλὰ κατοικεῖσθαι ἔπλασεν αὐτὴν - ἐγώ εἰμι Κύριος, καὶ οὐκ ἔστιν ἔτι (: Να τι λέει ο Κύριος που δημιούργησε τον ουρανό, ο Θεός αυτός που έφτιαξε την γη και αποκάλυψε την στεριά διαχωρίζοντας τα νερά της θάλασσας και διαμορφώνοντας τα όριά της. Δεν την έπλασε χωρίς σκοπό, για να μένει έρημη και ακατοίκητη, αλλά τη διαμόρφωσε για να κατοικείται. Αυτός λοιπόν είναι που λέει: ‘’Εγώ είμαι ο Κύριος και δεν υπάρχει πλέον άλλος εκτός από Εμένα’’)»]. Αποκαλεί το ίδιο πρόσωπο και «Κύριο» και «Θεό»· τον Κύριο ως δημιουργό του ουρανού και τον Θεό ως δημιουργό της γης.

Και πάλι: «Ἄκουε, Ἰσραήλ· Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν Κύριος εἷς ἐστιν (:Άκουε, λαέ του Ισραήλ· ο Κύριος και Θεός μας είναι ο ένας και μοναδικός Κύριος)» [Δευτ.6,4]. Δύο φορές αναφέρεται το «Κύριος» και μία φορά το «Θεός»· πρώτα το «Κύριος», έπειτα το «Θεός» και πάλι το «Κύριος». Αν, λοιπόν, το ένα ήταν κατώτερο και το άλλο ανώτερο, δεν θα έβαζε πρώτο το κατώτερο όταν μιλά για τη μεγαλειότητα της θείας ουσίας. Θα αρκούνταν να αναφέρει μόνο το ανώτερο και δεν θα πρόσθετε το υποτιθέμενο κατώτερο. Άραγε, κατανοήσατε αυτό που είπα; Πάλι σας διδάσκω· διότι εδώ δεν πρόκειται για θέαμα προς επίδειξη, αλλά για διδασκαλία που οδηγεί σε πνευματική κατάνυξη, όχι για να φύγετε από εδώ άοπλοι, αλλά για να αναχωρήσετε πνευματικά οπλισμένοι.

Λες, αιρετικέ, ότι το «Θεός» είναι ανώτερο και το «Κύριος» κατώτερο; Σου έδειξα τον προφήτη που λέγει: «Κύριος ὁ ποιήσας τὸν οὐρανόν, Θεὸς ὁ κατασκευάσας τὴν γῆν (:Κύριος είναι Αυτός που δημιούργησε τον ουρανό, Θεός είναι Αυτός που κατασκεύασε τη γη)». Σου δείχνω πάλι τον Μωυσή που λέγει: «Ἄκουε, Ἰσραήλ, Κύριος ὁ Θεός σου, Κύριος εἷς ἐστι (:Άκουε, λαέ του Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου, Κύριος ένας είναι)». Πώς είναι ένας, αν τα δύο ονόματα αντιστοιχούν σε άνισες ουσίες, το ένα σε κατώτερη και το άλλο σε ανώτερη; Διότι ασφαλώς η ίδια η ουσία δεν μπορεί να είναι συγχρόνως μεγαλύτερη και μικρότερη από τον εαυτό της· είναι μία και αδιαίρετη: «Κύριος ὁ Θεός σου, Κύριος εἷς ἐστι (:Κύριος ο Θεός σου, Κύριος ένας είναι)»· και σου αποδεικνύω ότι το όνομα «Κύριος» σημαίνει ακριβώς «Θεός».

Αν, λοιπόν, το «Κύριος» ήταν κατώτερο και το «Θεός» ανώτερο, ποιο θα έπρεπε να θεωρείται το κύριο όνομά Του; Το «Κύριος», που υποτίθεται ότι είναι κατώτερο, ή το «Θεός», που υποτίθεται ότι είναι ανώτερο; Αν σε ρωτούσε: «Ποιο είναι το όνομά μου;», τι θα απαντούσες, αιρετικέ; Μήπως λες ότι το «Κύριος» ανήκει στον Υιό ενώ το «Θεός» είναι περισσότερο ίδιο και οικείο στον Πατέρα;

Αν, λοιπόν, σου αποδείξω ότι το «Κύριος», το οποίο θεωρείς κατώτερο, είναι το κατεξοχήν γνώρισμά Του, τι θα απαντήσεις; «Καὶ γνώτωσαν ὅτι ὄνομά σοι Κύριος (:Ας μάθουν ότι το όνομά Σου είναι Κύριος)» [Ψαλμ.82,19], λέγει ο προφήτης. Μήπως είπε: «το όνομά Σου είναι Θεός»; Και όμως, αν το «Θεός» ήταν ανώτερο, γιατί ο προφήτης δεν είπε: «Ας μάθουν ότι το όνομά Σου είναι Θεός»; Διότι αν το «Θεός» ήταν το κυρίως και ιδιαίτερο όνομά Του, ενώ το «Κύριος» κάτι ξένο και κατώτερο, γιατί είπε: «Ας γνωρίσουν ότι το όνομά Σου είναι Κύριος», δηλαδή — σύμφωνα με τη δική σας θεωρία — το μικρότερο και κατώτερο όνομα; Και γιατί δεν χρησιμοποιεί εκείνο το μεγάλο και υψηλό όνομα, που θα ταίριαζε δήθεν περισσότερο στη θεία ουσία; Και για να μάθετε, ότι αυτό δεν είναι κατώτερο, ούτε υποδεέστερο, αλλά έχει την ίδια ακριβώς δύναμη, προσθέτει: «Καὶ γνώτωσαν ὅτι ὄνομά σοι Κύριος· σὺ μόνος Ὕψιστος ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν (:Ας μάθουν ότι το όνομά Σου είναι Κύριος· Συ είσαι ο μόνος Ύψιστος σε ολόκληρη τη γη)».

δ΄. Αλλά ακόμη δεν εγκαταλείπεις τη διαμάχη και εξακολουθείς να λες ότι το «Θεός» είναι ανώτερο, ενώ το «Κύριος» κατώτερο. Αν, λοιπόν, σου αποδείξω ότι ο Υιός ονομάζεται με το όνομα που εσύ θεωρείς ανώτερο, τι θα πεις; Θα σταματήσεις την διαμάχη; Θα εγκαταλείψεις την αντιλογία; Θα αναγνωρίσεις την αλήθεια που οδηγεί στη σωτηρία σου; Θα απαλλαγείς από την πλάνη σου; Θα κατανοήσεις και θα συμφωνήσεις με αυτό που είπα; Διότι αποδίδουν το όνομα «Κύριος» στον Υιό, ενώ το όνομα «Θεός» στον Πατέρα ως δήθεν ανώτερο. Αν, λοιπόν, σου αποδείξω ότι ο Υιός ονομάζεται με το όνομα «Θεός», που εσύ θεωρείς ανώτερο, τότε η διαμάχη έχει λυθεί· διότι σε αιχμαλωτίζω με τα δικά σου όπλα και σε υπερνικώ με τα δικά σου επιχειρήματα.

Συ είπες ότι το «Θεός» είναι ανώτερο, ενώ το «Κύριος» κατώτερο· Θέλω να σου δείξω ότι το κατώτερο όνομα δεν θα ταίριαζε στον Πατέρα, αν πράγματι ήταν ανώτερος και το ανώτερο όνομα δεν θα ταίριαζε στον Υιό, αν πράγματι ο Υιός ήταν κατώτερος. Άκουσε τον προφήτη που λέγει: «Οὗτός ἐστιν ὁ Θεὸς ἡμῶν, καὶ οὐ λογισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτόν· ἐξεῦρε πᾶσαν ὁδὸν ἐπιστήμης· μετὰ ταῦτα ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη (:Αυτός είναι ο Θεός μας και κανένας άλλος δεν μπορεί να συγκριθεί με Αυτόν. Αυτός γνωρίζει όλους τους δρόμους της επιστήμης και της σοφίας. Κι έπειτα από όλα αυτά, φανερώθηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους)» [Βαρούχ 3,36-37]. Τι έχεις να πεις γι'αυτό; Μπορείς να αντιμιλήσεις προς τα λόγια αυτά; Αλλά δεν μπορείς· διότι παραμένει η αλήθεια εκπέμποντας την δική της ακτινοβολία και τυφλώνοντας τα όμματα των αιρετικών, που δεν θέλουν να πιστέψουν σε αυτήν.

Αν και οι αγώνες είναι δύσκολοι και ο καύσωνας μεγάλος, εντούτοις ο λόγος του Θεού είναι ισχυρότερος από την κόπωση των ακροατών και με τη δροσιά της διδασκαλίας απαλύνει τη ζέστη. Και αν ακόμη συγκεντρωνόμαστε μία ή δύο φορές την εβδομάδα, δεν πρέπει ο ακροατής να είναι αμελής. Διότι εάν βγεις από εδώ και σου πει κάποιος: «Για ποιο θέμα μίλησε ο διδάσκαλος;», πες: «Μίλησε εναντίον των αιρετικών». Εάν σε ξαναρωτήσει: «Και τι ακριβώς είπε;» και δεν μπορέσεις να απαντήσεις, αυτό είναι μεγάλη ντροπή για σένα· αν όμως μπορέσεις να εξηγήσεις τι ειπώθηκε, τον ελέγχεις και τον κεντρίζεις πνευματικά και αν είναι αιρετικός, τον διορθώνεις· και αν είναι φίλος αμελής, τον προσελκύεις και τον παρακινείς. Και αν είναι γυναίκα απρόσεκτη και ασυγκράτητη, τη βοηθείς να γίνει σωφρονέστερη· διότι έχεις ευθύνη και απέναντι στη σύζυγό σου· διότι λέγει: «Αἱ γυναῖκες ἐν ταῖς ἐκκλησίαις σιγάτωσαν· εἰ δέ τι μαθεῖν θέλουσιν, ἐν οἴκῳ τοὺς ἰδίους ἄνδρας ἐπερωτάτωσαν(:Σύμφωνα με την τάξη και την ειρήνη που επικρατεί σ’ όλες τις Εκκλησίες των Χριστιανών, οι γυναίκες σας στις συνάξεις των πιστών ας σιωπούν˙ διότι δεν τους επιτρέπεται να μιλούν, αλλά πρέπει να υποτάσσονται, όπως και ο νόμος λέει στο βιβλίο της Γενέσεως. Εάν πάλι θέλουν να μάθουν καλύτερα κάτι που ακούστηκε στη σύναξη και δεν τα κατάλαβαν, ας ρωτούν γι’ αυτό στο σπίτι τους άνδρες τους. Διότι είναι άπρεπο και άσχημο στις γυναίκες να μιλούν στη σύναξη των πιστών)» [Α΄Κορ. 14,34-35].

Εάν μπεις στο σπίτι και σε ερωτήσει η γυναίκα: «Τι μου έφερες από την εκκλησία;», πες της: «Δεν σου έφερα κρέας ούτε οίνο, ούτε χρυσάφι, ούτε κοσμήματα που καλλωπίζουν το σώμα, αλλά λόγο που σοφίζει και φωτίζει τον νου». Όταν επιστρέψεις στη σύζυγό σου, παράθεσε την τράπεζα την πνευματική. Πες πρώτα, όσο ακόμη ηχούν ζωηρά στη μνήμη: «Ας απολαύσομε πρώτα τα πνευματικά αγαθά, και έπειτα ας απολαύσομε το υλικό τραπέζι της τροφής». Διότι αν έτσι τακτοποιούμε και ρυθμίζουμε τη ζωή μας, θα έχουμε τον ίδιο τον Θεό ανάμεσά μας να ευλογεί το τραπέζι μας και να στεφανώνει και εμάς με τα βραβεία της αρετής και της σωτηρίας.

Για όλα, λοιπόν, αυτά ας ευχαριστήσουμε τον ίδιο τον Πατέρα, μαζί με τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε και στους ατελεύτητους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

ΠΡΟΣ ΔΟΞΑΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΤΡΙΑΔΙΚΟΥ ΘΕΟΥ,

επιμέλεια κειμένου και μετάφρασης: Ελένη Λιναρδάκη, φιλόλογος

ΠΗΓΕΣ:

· https://greekdownloads3.wordpress.com/wp-content/uploads/2014/08/de-sancto-hieromartyre-phoca.pdf

· Ιωάννου του Χρυσοστόμου Άπαντα τα έργα, Λόγοι εγκωμιαστικοί, ομιλία ΙΕ΄, πατερικές εκδόσεις «Γρηγόριος ο Παλαμάς»(ΕΠΕ), εκδ. οίκος «Το Βυζάντιον», Θεσσαλονίκη 1989, τόμος 37, σελίδες 292-311.

· Π. Τρεμπέλα, Η Καινή Διαθήκη με σύντομη ερμηνεία (απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2014.

· Η Καινή Διαθήκη, Κείμενον και ερμηνευτική απόδοσις υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τριακοστή τρίτη, Αθήνα 2009.

· Η Παλαιά Διαθήκη κατά τους εβδομήκοντα, Κείμενον και σύντομος απόδοσις του νοήματος υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2005.

· Η Παλαιά Διαθήκη μετά Συντόμου Ερμηνείας, Παναγιώτης Τρεμπέλας, Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ», Αθήνα, 1985.

· https://www.agia-aikaterini-larissis.com/agia-grafi-palaia-diathiki/

· https://www.agia-aikaterini-larissis.com/agia-grafi-kaini-diathiki/

· Π.Τρεμπέλα, Το Ψαλτήριον με σύντομη ερμηνεία(απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τρίτη, Αθήνα 2016.

· http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/tools/liddell-scott/index.html

25 Ιουλίου, μνήμη της αγίας Ολυμπιάδας της διακόνισσας: Ιερού Χρυσοστόμου, επιστολή Α΄ προς Ολυμπιάδα την διακόνισσα

ΜΝΗΜΗ ΑΓΙΑΣ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑΣ ΤΗΣ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΑΣ

ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΑ ¹

Στην δέσποινά μου, την πλέον αξιοσέβαστη και θεοφιλέστατη, την διακόνισσα Ολυμπιάδα, ο επίσκοπος Ιωάννης εύχεται να χαίρεται εν Κυρίῳ.

Όσο εντείνονται οι πειρασμοί και αυξάνονται οι δοκιμασίες, τόσο αυξάνεται και η θεία παρηγοριά προς εμάς και τόσο πιο αισιόδοξες γίνονται οι ελπίδες μας για το μέλλον. Και τώρα όλα μάς έρχονται ευνοϊκά και ταξιδεύουμε με ούριο άνεμο². Ποιος είδε ποτέ κάτι τέτοιο; Ποιος άκουσε κάτι παρόμοιο; Ύφαλοι και απότομα, κοφτερά βράχια, ανεμοστρόβιλοι και καταιγίδες ξεσπούν με τρομερή ορμή παντού γύρω μας· νύχτα χωρίς καθόλου φως φεγγαριού, βαθύ σκοτάδι, γκρεμοί απόκρημνοι και βράχοι ύπουλοι και απειλητικοί. Κι όμως, ενώ πλέουμε μέσα σε τέτοια θάλασσα, δεν βρισκόμαστε σε χειρότερη κατάσταση από εκείνους που κλυδωνίζονται ενώ βρίσκονται στο λιμάνι³.

Γι’ αυτό κι εσύ, δέσποινά⁴ μου θεοφιλεστάτη, συλλογιζόμενη όλα αυτά, στάσου πάνω από αυτούς τους θορύβους και τους κλυδωνισμούς και αξίωσέ με να μάθω νέα για την κατάσταση της υγείας σου. Διότι εμείς ζούμε με υγεία και καλή ψυχική και πνευματική διάθεση (:χωρίς αθυμία). Γιατί πράγματι και το σώμα μας έχει γίνει πιο δυνατό και αναπνέουμε καθαρό αέρα. Και οι αξιωματούχοι των επαρχιών που ταξιδεύουν μαζί μας⁵, μας περιποιούνται με τέτοιο τρόπο, ώστε δεν μας αφήνουν να νιώσουμε ούτε την έλλειψη υπηρετών⁶, αφού εκτελούν οι ίδιοι τα καθήκοντα των υπηρετών· γιατί πράγματι άρπαξαν⁷ με λαχτάρα αυτή την υποχρέωση (της διακονίας), εξαιτίας της μεγάλης αγάπης που τρέφουν για εμάς. Και παντού σχηματίζονται τιμητικές συνοδείες (γύρω μας), καθώς ο καθένας τούς μακαρίζει (: τους θεωρεί ευλογημένους) γι΄ αυτήν ακριβώς τη διακονία που μας προσφέρουν.

Ένα μόνο πράγμα είναι εκείνο που μας στενοχωρεί: το ότι δεν έχουμε τη βεβαιότητα πως κι εσύ η ίδια ζεις χωρίς αθυμία⁸. Φανέρωσέ μας με επιστολή, λοιπόν, καθαρά αυτό το πράγμα, για να απολαύσουμε κι εμείς⁹ τη χαρά που θα προέλθει από αυτήν την είδηση και έτσι στον κύριό μου και εξαιρετικά αγαπημένο μας πνευματικό παιδί, τον Περγάμιο¹⁰, θα είμαστε βαθύτατα υπόχρεοι. Και αν θέλεις να μας στέλνεις γράμματα, να χρησιμοποιείς αυτόν για τον σκοπό αυτό, επειδή είναι άνθρωπος ειλικρινής και γνήσιος, πολύ αφοσιωμένος σε εμάς, και τρέφει απέραντο σεβασμό για την κοσμιότητα και την ευσέβειά σου.

1. 1. Το ιστορικό πλαίσιο της συγκεκριμένης επιστολής εντοπίζεται στην επώδυνη περίοδο της οριστικής εξορίας του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου (404–407 μ.Χ.). Την επιστολή αυτήν την απέστειλε μάλλον από τον πρώτο σταθμό της εξορίας του, την Νίκαια, τον Ιούνιο του 404 μ.Χ. προς την πνευματική του κόρη, την Ολυμπιάδα την Διακόνισσα. Τα βασικά στοιχεία που συνθέτουν το ιστορικό και ψυχολογικό πλαίσιο της αλληλογραφίας είναι τα εξής:

Ως Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος είχε έρθει σε σφοδρή ρήξη με την αυτοκράτειρα Ευδοξία και την πολιτική και εκκλησιαστική ελίτ της εποχής, λόγω των αυστηρών ελέγχων που ασκούσε ενάντια στην πολυτέλεια, τη διαφθορά και την αδικία. Το αποτέλεσμα ήταν η καθαίρεση και η οριστική καταδίκη του σε εξορία το 404 μ.Χ., αρχικά στην Κουκουσό της Αρμενίας και αργότερα προς την Πιτυούντα.

Η Ολυμπιάδα ήταν μια εξαιρετικά πλούσια χήρα της βυζαντινής αριστοκρατίας, η οποία είχε χειροτονηθεί διακόνισσα και είχε αφιερώσει τη ζωή και την τεράστια περιουσία της σε φιλανθρωπίες. Ήταν η πιο πιστή συνεργάτιδα και υποστηρίκτρια του Ιερού Χρυσοστόμου. Μετά την απομάκρυνσή του, η ίδια υπέστη άγριες διώξεις, δικαστικές ταλαιπωρίες και βαριά πρόστιμα από τους εχθρούς του Αγίου, επειδή αρνήθηκε να αναγνωρίσει τον νέο Αρχιεπίσκοπο. Η Ολυμπιάδα, τότε, απομονωμένη, διωκόμενη και στερημένη από τον πνευματικό της πατέρα, βυθίστηκε σε βαθιά κατάθλιψη, απελπισία και σωματική ασθένεια. Δεν μπορούσε να κατανοήσει γιατί ο Θεός επέτρεπε να υποφέρουν τόσο σκληρά οι δίκαιοι άνθρωποι, ενώ οι άδικοι επικρατούσαν.

Αν και ο ίδιος ο Χρυσόστομος βίωνε μια δραματική εξορία, με άθλιες καιρικές συνθήκες, κακή υγεία και συνεχείς μετακινήσεις, βρήκε τη δύναμη να γίνει ο παρηγορητής της. Της έγραψε για να αναπτερώσει το ηθικό της και να νικήσει την «αθυμία» της. Με την επιστολή αυτή, ο Άγιος της εξηγεί τον πνευματικό νόμο των δοκιμασιών: ο Θεός δεν αφήνει ποτέ τον άνθρωπο να δοκιμάζεται παραπάνω από όσο αντέχει· όσο μεγαλώνει η θλίψη, τόσο περισσότερο καταφθάνει και η θεϊκή παρηγοριά, η οποία γεννά τη βεβαιότητα ότι το μέλλον θα είναι πνευματικά καρποφόρο.

Όταν ο Άγιος γράφει αυτά τα λόγια, η πραγματική του κατάσταση είναι άθλια. Ταξιδεύει κάτω από εξαντλητικές συνθήκες, η υγεία του είναι εκ φύσεως εξαιρετικά ασθενική, υποφέρει από το κρύο, τη ζέστη και τις κακουχίες της διαδρομής, και πηγαίνει προς έναν άγνωστο και επικίνδυνο τόπο (την Κουκουσό). Επιλέγει συνειδητά, ωστόσο, να υποβαθμίσει τα δικά του βάσανα προκειμένου να μη χειροτερέψει η αθυμία του πνευματικού του τέκνου για όσα συμβαίνουν. Πέρα, όμως, από την προσπάθεια να την παρηγορήσει, η φράση αυτή είναι αληθινή σε πνευματικό επίπεδο. Για τον Ιερό Χρυσόστομο η «ευθυμία» δεν εξαρτάται από τις ανέσεις αλλά από την καθαρή συνείδηση και την πίστη. Επειδή νιώθει ότι υποφέρει για το δίκαιο και τον Χριστό, η ψυχή του είναι γεμάτη χαρά, ακόμη και μέσα στην καταδρομή.

3. 3. Με αυτήν τη φράση, ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, αφού πρώτα παραδέχεται ότι η κατάσταση γύρω τους είναι τρομακτική (σκοτάδι, γκρεμοί, τρικυμία), αμέσως μετά λέει στην Ολυμπιάδα να κάνει υπομονή διότι η εσωτερική γαλήνη υπερνικά τις εξωτερικές συνθήκες. Εκείνος που έχει την πίστη του στον Θεό, ακόμα και αν βρίσκεται στη δίνη του κυκλώνα (στην εξορία και τις διώξεις), νιώθει την ίδια ασφάλεια και γαλήνη με κάποιον που κάθεται ήσυχος στο απάνεμο λιμάνι του. Επίσης την διδάσκει ότι το πραγματικό «λιμάνι» για τον πιστό δεν είναι ένας ασφαλής γεωγραφικός τόπος ή η έλλειψη προβλημάτων, αλλά η ίδια η παρουσία του Χριστού στην ψυχή του.

4. 4. Ο όρος «δέσποινα» είναι τίτλος τιμής και σεβασμού προς την αριστοκρατική της καταγωγή, αλλά και την πνευματική της αρχοντιά.

5. 5. Το γεγονός ότι αυτοί οι «επαρχικοί», τοπικοί αξιωματούχοι, παρόλο που δεν είχαν καμία επίσημη υποχρέωση και ταξίδευαν για δικές τους δουλειές, επέλεξαν να τεθούν στην προσωπική υπηρεσία ενός «καταδικασμένου» και υπό φρούρηση πρώην Αρχιεπισκόπου, δείχνει το μέγεθος του σεβασμού που του είχαν. Αντί να κρατήσουν αποστάσεις για να μην προκαλέσουν την οργή της αυτοκράτειρας Ευδοξίας, αποφάσισαν να τεθούν παντοιοτρόπως στη διακονία του εξόριστου Αρχιεπισκόπου τους, κάτι που δείχνει την τεράστια ηθική ακτινοβολία που είχε παντού ο Ιερός Χρυσόστομος. Αντί να τον αντιμετωπίζουν σαν κατάδικο, τον αντιμετώπιζαν σαν ζωντανό άγιο.

6. 6. Ο Ιερός Χρυσόστομος δεν είχε προσωπικούς υπηρέτες στην υπηρεσία του. Ως μοναχός αλλά και αργότερα ως Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, ζούσε πάρα πολύ λιτά και ασκητικά. Μόλις ανέλαβε τον θρόνο της πρωτεύουσας, κατήργησε όλες τις πολυτέλειες της αρχιεπισκοπής, πούλησε τα πολύτιμα σκεύη και έπιπλα για να θρέψει τους φτωχούς και αρνήθηκε να έχει προσωπικούς υπηρέτες. Έτρωγε πάντα μόνος του ένα απλό γεύμα και φρόντιζε ο ίδιος τον εαυτό του. Στο ταξίδι της εξορίας τη στοιχειώδη φροντίδα του Αγίου, καθώς ήταν βαριά άρρωστος- την είχαν αναλάβει ελάχιστοι πιστοί κληρικοί και διάκονοι που τον ακολούθησαν κρυφά ή φανερά. Αυτοί οι άνθρωποι όμως δεν ήταν υπηρέτες, αλλά αφοσιωμένα πνευματικά του παιδιά.

7. 7. Ο Άγιος Πατέρας χρησιμοποιεί το ρήμα «ἥρπασαν» για να δείξει ότι οι τοπικοί αξιωματούχοι δεν τον υπηρέτησαν από οίκτο, ούτε επειδή τους ανάγκασε κάποιος. Αντίθετα, θεωρούσαν ύψιστη τιμή και προνόμιο το να προλάβουν να κάνουν κάτι για εκείνον. Αντιμετώπισαν την υπηρεσία του Αγίου σαν ένα «δώρο» που έπρεπε να αρπάξουν. Ακόμη και καθαιρεμένος, κυνηγημένος, εξορισμένος και συνοδευόμενος από στρατιώτες, ο Άγιος εξέπεμπε τέτοια πνευματικότητα που μαγνήτιζε τους ανθρώπους. Η βαθιά πνευματική έλξη και ο σεβασμός που ένιωθαν γι' αυτόν οι ξένοι αξιωματούχοι, τους έκανε να ξεχάσουν τα αξιώματά τους και να τον περιβάλλουν με τόση τιμή που έμοιαζε με βασιλική πομπή η συνοδεία του.

8. Με αυτήν την φράση, ο Ιερός Χρυσόστομος κάνει μια συγκλονιστική εξομολόγηση που αλλάζει εντελώς την κατεύθυνση της επιστολής: Αφού πρώτα καθησύχασε την Ολυμπιάδα ότι οι δικές του συνθήκες είναι εξαιρετικές (έχει υγεία, καθαρό αέρα, ανθρώπους να τον υπηρετούν σαν βασιλιά), τώρα της λέει την αλήθεια για το τι πραγματικά τον βασανίζει. Τα δικά του βάσανα, η εξορία και οι στρατιώτες δεν του προκαλούν καμία λύπη. Η μόνη του πληγή είναι η δική της κατάθλιψη. Ως αληθινός πνευματικός πατέρας, ο Άγιος δείχνει ότι η δική του ευτυχία εξαρτάται απόλυτα από την πνευματική κατάσταση του παιδιού του. Αν η Ολυμπιάδα βιώνει μελαγχολία, απόγνωση και κατάθλιψη, τότε ούτε ο ίδιος μπορεί να χαρεί την ελευθερία της ψυχής του στην εξορία.

9. 9. Ο Άγιος χρησιμοποιεί πληθυντικό αριθμό (ἀπολαύσωμεν - να απολαύσουμε εμείς), συμπεριλαμβάνοντας τον εαυτό του και τη μικρή του συνοδεία. Δείχνει έτσι ότι η πνευματική ανάρρωση της Ολυμπιάδας δεν αφορά μόνο την ίδια, αλλά είναι ένα γεγονός που θα φέρει χαρά σε ολόκληρη τη χρυσοστομική κοινότητα που υποφέρει στην εξορία.

10. Ο Περγάμιος, επίσκοπος και αφοσιωμένο πνευματικό τέκνο του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, τον συνόδευσε κατά τα πρώτα χρόνια της εξορίας του και υπήρξε ένας από τους στενότερους συνεργάτες του. Συχνά, με κίνδυνο της ζωής και της ελευθερίας του, σε μια εποχή διώξεων, αναλάμβανε τη μεταφορά της αλληλογραφίας και τη διατήρηση της πνευματικής επικοινωνίας μεταξύ του εξόριστου ιεράρχη και του κύκλου των υποστηρικτών του στην Κωνσταντινούπολη. Παράλληλα, κατέβαλε σημαντικές προσπάθειες για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης του πνευματικού του πατέρα, έχοντας τη συνδρομή και μελών της οικογένειάς του, όπως των αδελφών του και του γαμβρού του Σωπάτρου, ο οποίος φαίνεται ότι κατείχε διοικητική θέση στην Αρμενία.

ΠΡΟΣ ΔΟΞΑΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΤΡΙΑΔΙΚΟΥ ΘΕΟΥ

ερμηνευτική απόδοση και προσέγγιση κειμένου Ελένη Λιναρδάκη, φιλόλογος

ΠΗΓΕΣ:

· https://greekdownloads3.wordpress.com/wp-content/uploads/2014/08/epistulae-ad-olympiadem.pdf

· http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/tools/liddell-scott/index.html

· π. Θεοφάνους Σαϊνίδη, Οι επιστολές του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου προς την Διακόνισσα Ολυμπιάδα (Ιστορικά –Προσωπογραφικά – Ποιμαντικά), Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεολογική Σχολή, Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας, σελ.32-34: https://ikee.lib.auth.gr/record/136410

· Ιεραποστολικό συναξάρι- Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Όλα για την δόξα του Χριστού: https://ierapostoles.gr/2019/01/%CE%AC%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82-%CE%B9%CF%89%CE%AC%CE%BD%CE%BD%CE%B7%CF%82-%CE%BF-%CF%87%CF%81%CF%85%CF%83%CF%8C%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%BC%CE%BF%CF%82-%CF%8C%CE%BB%CE%B1-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B7/

Σάββατο, Απριλίου 25, 2026

Κυριακή των Μυροφόρων – Ερμηνεία της Ευαγγελικής περικοπής από τον Ιερό Χρυσόστομο

ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΩΝ ΜΥΡΟΦΟΡΩΝ[:Μάρκ.15,43-16,8]

Ο ΙΕΡΟΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΚΑΘΗΛΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΤΑΦΗ ΤΟΥ ΘΕΙΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ,

ΤΗ ΣΦΡΑΓΙΣΗ ΤΟΥ ΤΑΦΟΥ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΙΟΥΔΑΙΟΥΣ, ΚΑΘΩΣ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ

ΤΟΥ ΑΝΑΣΤΗΜΕΝΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΜΑΣ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΣΤΙΣ ΜΥΡΟΦΟΡΕΣ

[υπομνηματισμός των χωρίων: Ματθ.27,57-66 και Ματθ.28,1-10]

«Ὀψίας δὲ γενομένης ἦλθεν ἄνθρωπος πλούσιος ἀπὸ Ἀριμαθαίας, τοὔνομα Ἰωσήφ, ὃς καὶ αὐτὸς ἐμαθήτευσε τῷ Ἰησοῦ· οὗτος προσελθὼν τῷ Πιλάτῳ ᾐτήσατο τὸ σῶμα τοῦ Ἰησοῦ. τότε ὁ Πιλᾶτος ἐκέλευσεν ἀποδοθῆναι τὸ σῶμα. καὶ λαβὼν τὸ σῶμα ὁ Ἰωσὴφ ἐνετύλιξεν αὐτὸ σινδόνι καθαρᾷ, καὶ ἔθηκεν αὐτὸ ἐν τῷ καινῷ αὐτοῦ μνημείῳ ὃ ἐλατόμησεν ἐν τῇ πέτρᾳ, καὶ προσκυλίσας λίθον μέγαν τῇ θύρᾳ τοῦ μνημείου ἀπῆλθεν(: όταν προχώρησε το δειλινό, ήλθε κάποιος άνθρωπος πλούσιος που καταγόταν από την Αριμαθαία και ονομαζόταν Ιωσήφ, που κι αυτός υπήρξε μαθητής του Ιησού. Αυτός πήγε στον Πιλάτο και του ζήτησε το σώμα του Ιησού. Τότε ο Πιλάτος διέταξε να του δοθεί το σώμα. Κι αφού ο Ιωσήφ πήρε το σώμα, το τύλιξε σε καθαρό και αμεταχείριστο σεντόνι και το έβαλε στο δικό του καινούριο μνημείο, το οποίο είχε σκαλίσει στον βράχο. Κι αφού κύλισε ένα μεγάλο λίθο στη θύρα του μνημείου, την έκλεισε με τον λίθο αυτόν κι έφυγε)»[Ματθ. 27, 57-60].

Αυτός είναι ο Ιωσήφ, ο οποίος προηγουμένως κρυβόταν. Τώρα όμως, μετά τον θάνατο του Χριστού, έδειξε μεγάλη τόλμη. Διότι ούτε ασήμαντος ήταν, ούτε από εκείνους που μένουν απαρατήρητοι, αλλά ένας από τα μέλη του Συνεδρίου[πρβλ. Λουκ.23,51: «Καὶ ἰδοὺ ἀνὴρ ὀνόματι Ἰωσήφ, βουλευτὴς ὑπάρχων καὶ ἀνὴρ ἀγαθὸς καὶ δίκαιος·οὗτος οὐκ ἦν συγκατατεθειμένος τῇ βουλῇ καὶ τῇ πράξει αὐτῶν- ἀπὸ Ἀριμαθαίας πόλεως τῶν Ἰουδαίων, ὃς προσεδέχετο καὶ αὐτὸς τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ(:και ιδού, παρουσιάζεται τότε ένας άνθρωπος που λεγόταν Ιωσήφ και ήταν βουλευτής, δηλαδή μέλος του ιουδαϊκού συνεδρίου,άνθρωπος καλοκάγαθος και ενάρετος. Αυτός δεν είχε συμφωνήσει με την απόφαση που πήραν τα μέλη του συνεδρίου εναντίον του Ιησού, ούτε με τα μέτρα και τις πράξεις που έκαναν για να εξασφαλίσουν την επικύρωση και την εκτέλεση της αποφάσεως. Αυτός ο άνθρωπος λοιπόν ήταν από την πόλη των Ιουδαίων Αριμαθαία. Είχε πιστέψει στο κήρυγμα του Ιησού για τη βασιλεία του Θεού και περίμενε κι αυτός μαζί με τόσους άλλους μαθητές τη βασιλεία αυτή)»], και πολύ επιφανής.

Από αυτό μάλιστα φαίνεται καθαρά η ανδρεία του. Διότι ουσιαστικά καταδίκασε σε θάνατο τον εαυτό του, τη στιγμή που διακήρυξε την απέχθειά του προς όλους, με την έκφραση-ομολογία της συμπάθειάς του προς τον Ιησού, και τόλμησε να ζητήσει το σώμα Του, και δεν απομακρύνθηκε παρά μόνο αφού πέτυχε αυτό που ήθελε. Την αγάπη μάλιστα και την ανδρεία του την δείχνει όχι μόνο με το ότι παρέλαβε το σώμα του Χριστού και το έθαψε με πολυτέλεια, αλλά και με το ότι Τον έθαψε στο δικό του καινούριο μνημείο. Και αυτό δεν έγινε έτσι στην τύχη, αλλά για να μην υπάρξει ούτε η παραμικρή υποψία ότι αναστήθηκε άλλος αντί άλλου.

«Ἦν δὲ ἐκεῖ Μαρία ἡ Μαγδαληνὴ καὶ ἡ ἄλλη Μαρία, καθήμεναι ἀπέναντι τοῦ τάφου(:ήταν μάλιστα εκεί η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία, οι οποίες κάθονταν απέναντι από τον τάφο)»[Ματθ.27,61]. Γιατί αυτές κάθονται πλησίον του τάφου; Τίποτε ακόμη μεγάλο και υψηλό δεν γνώριζαν, όπως έπρεπε, περί Αυτού· γι’ αυτόν τον λόγο και μύρα έφεραν και παρέμεναν με καρτερία κοντά στον τάφο, ώστε, εάν κατασίγαζε η μανία των Ιουδαίων, να προσέρχονταν και να αλείψουν το Σώμα του Ιησού με αυτά.

Είδες την ανδρεία των γυναικών; Είδες την αγάπη; Είδες τη μεγαλοψυχία την έμπρακτη, η οποία φτάνει μέχρι θανάτου; Ας μιμηθούμε τις γυναίκες αυτές όλοι μας· ας μην εγκαταλείψουμε τον Ιησού στις δοκιμασίες Του· διότι εκείνες μεν, και όταν Εκείνος πέθανε, ξόδεψαν τόσα πολλά και έθεσαν σε κίνδυνο τη ζωή τους. Ενώ εμείς( πάλι τα ίδια θα επαναλάβω), ούτε όταν πεινά Τον τρέφουμε, ούτε όταν είναι γυμνός Τον ντύνουμε, αλλά αντιθέτως και όταν Τον βλέπουμε να ζητιανεύει, Τον προσπερνούμε. Είμαι βέβαιος ότι εάν βλέπατε τον ίδιο τον Κύριο, θα έδινε ο καθένας σας όλα τα υπάρχοντά Του. Αλλά και τώρα ο ίδιος είναι. Άλλωστε και Αυτός είπε ότι «Εγώ είμαι».

«Τῇ δὲ ἐπαύριον, ἥτις ἐστὶ μετὰ τὴν παρασκευήν, συνήχθησαν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ Φαρισαῖοι πρὸς Πιλᾶτον λέγοντες· κύριε, ἐμνήσθημεν ὅτι ἐκεῖνος ὁ πλάνος εἶπεν ἔτι ζῶν, μετὰ τρεῖς ἡμέρας ἐγείρομαι. κέλευσον οὖν ἀσφαλισθῆναι τὸν τάφον ἕως τῆς τρίτης ἡμέρας, μήποτε ἐλθόντες οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ νυκτὸς κλέψωσιν αὐτὸν καὶ εἴπωσι τῷ λαῷ, ἠγέρθη ἀπὸ τῶν νεκρῶν· καὶ ἔσται ἡ ἐσχάτη πλάνη χείρων τῆς πρώτης(:Την άλλη τώρα ημέρα, η οποία είναι μετά την Παρασκευή, δηλαδή το Σάββατο, μαζεύτηκαν οι αρχιερείς και οι Φαρισαίοι και πήγαν όλοι μαζί στον Πιλάτο και του είπαν: ‘’Κύριε, θυμηθήκαμε ότι εκείνος ο λαοπλάνος είχε πει όταν ακόμη ζούσε: «Τρεις ημέρες μετά τον θάνατό μου θα αναστηθώ». Γι’ αυτό δώσε διαταγή να ασφαλιστεί ο τάφος μέχρι την τρίτη ημέρα, μήπως έλθουν οι μαθητές του μέσα στη νύχτα και τον κλέψουν, και πουν στο λαό ότι αναστήθηκε από τους νεκρούς. Και θα είναι η τελευταία αυτή πλάνη του λαού χειρότερη από την πρώτη, που τον πίστεψαν ως Μεσσία’’. Ο Πιλάτος τότε τους είπε: ‘’Πάρτε φρουρά. Πηγαίνετε και ασφαλίστε μόνοι σας τον τάφο, όπως εσείς ξέρετε’’. Κι αυτοί πήγαν και ασφάλισαν τον τάφο. Έβαλαν δηλαδή σφραγίδες στον λίθο που σκέπαζε το μνημείο. Και τοποθέτησαν εκεί τη φρουρά)»[Ματθ.27,62-66].

Παντού η πλάνη συγκρούεται με τον εαυτό της και άθελά της συνηγορεί υπέρ της αλήθειας. Πρόσεξε όμως. Έπρεπε να πιστευτεί ότι πέθανε, ότι ενταφιάστηκε και ότι αναστήθηκε. Και όλα αυτά γίνονται από τους εχθρούς. Κοίταξε λοιπόν ότι τα λόγια αυτά βεβαιώνουν όλα αυτά. «Θυμηθήκαμε», λέγει, «ότι εκείνος ο λαοπλάνος είχε πει όταν ακόμη ζούσε»· άρα πέθανε· «’’Τρεις ημέρες μετά τον θάνατό μου, θα αναστηθώ’’. Γι’ αυτό δώσε διαταγή να ασφαλιστεί ο τάφος μέχρι την τρίτη ημέρα»· άρα ενταφιάστηκε· «μήπως έλθουν οι μαθητές του μέσα στη νύχτα και τον κλέψουν, και πουν στο λαό ότι αναστήθηκε από τους νεκρούς». Άρα, εάν ο τάφος σφραγιστεί, δεν θα γίνει καμία απάτη. Δεν έγινε λοιπόν. Επομένως η απόδειξη της αναστάσεως, με όσα προτείνατε εσείς, έγινε αναντίρρητη. Διότι αφού σφραγίστηκε, δεν συνέβη καμία απάτη. Εάν επίσης δεν έγινε καμία απάτη, βρέθηκε όμως κενός ο τάφος, είναι φανερό ότι αναστήθηκε σαφώς και αναντίρρητα.

Είδες ότι και χωρίς να το θέλουν, υποστηρίζουν την απόδειξη της αλήθειας; Εσύ πάλι κάνε μου τη χάρη να προσέξεις τη φιλαλήθεια των μαθητών· ότι δεν αποκρύπτουν τίποτε από όσα λένε οι εχθροί, και όταν ακόμη λένε πράγματα υβριστικά. Να που τον ονομάζουν και πλάνο και αυτοί δεν το αποσιωπούν. Αυτά λοιπόν δείχνουν και τη σκληρότητα εκείνων, αφού ούτε με τον θάνατο απέβαλαν την οργή, και αυτών την απλότητα και φιλαλήθεια.

Αξίζει μάλιστα να αναζητήσουμε και αυτό, δηλαδή το ότι είπε ότι «μετά από τρεις ημέρες θα αναστηθώ». Διότι δεν θα το βρει κανείς πουθενά να λέγεται με τόση σαφήνεια, εκτός από το παράδειγμα του Ιωνά. Ώστε λοιπόν γνώριζαν αυτά που έλεγαν και ηθελημένα τα παραποιούσαν.

Και τι απαντά ο Πιλάτος; «‘’Πάρτε φρουρά. Πηγαίνετε και ασφαλίστε μόνοι σας τον τάφο, όπως εσείς ξέρετε’’. Και αυτοί πήγαν και ασφάλισαν τον τάφο. Έβαλαν δηλαδή σφραγίδες στο λίθο που σκέπαζε το μνημείο. Και τοποθέτησαν εκεί τη φρουρά»[Ματθ.27,65-66]. Δεν αφήνει μόνους τους στρατιώτες να τον σφραγίσουν· διότι επειδή είχε μάθει σχετικά με Αυτόν, δεν ήθελε πλέον να συμπράξει με αυτούς. Αλλά για να απαλλαγεί από αυτά, ανέχεται και τούτο και λέγει: «Σφραγίστε τον τάφο όπως θέλετε εσείς, για να μην μπορείτε να κατηγορείτε άλλους». Διότι εάν τον σφράγιζαν μόνοι τους οι στρατιώτες, θα μπορούσαν να πουν(αν και θα ήσαν απίθανα και ψευδή όσα θα έλεγαν, αλλά όμως, όπως στα άλλα έδειχναν αναισχυντία, έτσι θα μπορούσαν να πουν και στην περίπτωση αυτή), ότι οι στρατιώτες, αφού επέτρεψαν να κλαπεί το σώμα, έδωσαν το δικαίωμα στους μαθητές να πλάσουν το κήρυγμα της αναστάσεως. Τώρα όμως που οι ίδιοι σφράγισαν τον τάφο, ούτε αυτό μπορούν να πουν.

Είδες πώς πασχίζουν άθελά τους υπέρ της αλήθειας; Διότι αυτοί προσήλθαν στον Πιλάτο, αυτοί ζήτησαν να ασφαλιστεί ο τάφος, αυτοί τον σφράγισαν μαζί με τη φρουρά, ώστε να είναι κατήγοροι και ελεγκτές των εαυτών τους. Αν και πότε θα μπορούσαν να τον κλέψουν; Το Σάββατο; Και με ποιον τρόπο, αφού ούτε να εξέλθουν από το σπίτι τους δεν ήταν δυνατόν; Εάν πάλι παρέβαιναν τον μωσαϊκό νόμο, πώς θα τολμούσαν να εξέλθουν από το σπίτι τους οι μαθητές, αυτοί οι τόσο δειλοί; Πώς ακόμη θα μπορούσαν να πείσουν το πλήθος; Τι θα έλεγαν; Τι θα έκαναν; Με ποια διάθεση θα τάσσονταν με το μέρος του νεκρού; Ποια επιτέλους αντιμισθία θα περίμεναν; Ποια ανταμοιβή; Ενώ ακόμη ήταν ζωντανός, και μόνο όταν τον είδαν να συλλαμβάνεται, έφυγαν. Και θα μιλούσαν με θάρρος μετά τον θάνατό Του για Εκείνον, εάν δεν είχε αναστηθεί;

Και πώς θα μπορούσαν να δικαιολογηθούν; Διότι ότι ούτε σκέφτηκαν, ούτε μπορούσαν να πλάσουν μία ανάσταση η οποία δεν έγινε, είναι φανερό από τα εξής: Πολλά τους είχε πει και συνεχώς τους έλεγε περί της αναστάσεως, όπως είπαν και αυτοί οι ίδιοι ότι «μετά από τρεις ημέρες θα αναστηθώ». Εάν όμως δεν ανασταινόταν, είναι ολοφάνερο ότι επειδή αυτοί είχαν απατηθεί και είχαν παρασυρθεί εξαιτίας του σε πόλεμο με ολόκληρο το έθνος, και είχαν μείνει χωρίς οικογένεια και χωρίς πατρίδα, θα τον αποστρέφονταν και δεν θα ήθελαν να του παραδώσουν τέτοια δόξα, καθόσον είχαν απατηθεί και είχαν περιέλθει σε έσχατο κίνδυνο εξαιτίας του.

Ότι δε δεν θα μπορούσαν εάν η ανάσταση δεν ήταν αληθινή, να την πλάσουν, αυτό δεν χρειάζεται ούτε απόδειξη. Διότι σε τι θα βασίζονταν; Στη δεινότητα των λόγων; Αλλά αυτοί ήσαν πιο αμαθείς από όλους. Μήπως στα πολλά τους χρήματα; Αλλά αυτοί δεν είχαν ούτε ράβδο, ούτε υποδήματα. Μήπως στην ευγενική καταγωγή τους; Αλλά αυτοί ήσαν άσημοι και κατάγονταν από άσημους γονείς. Μήπως στη μεγάλη πατρίδα τους; Αλλά κατάγονταν από άσημα χωριά. Μήπως στον μεγάλο αριθμό τους; Αλλά δεν ήσαν περισσότεροι από έντεκα και αυτοί μάλιστα διασκορπισμένοι. Μήπως στις υποσχέσεις του διδασκάλου τους; Ποιες; Διότι εάν δεν ανασταινόταν, ούτε εκείνες δεν θα ήσαν γι’ αυτούς αξιόπιστες.

Και πώς θα υπέφεραν τον μαινόμενο όχλο; Διότι εάν ο κορυφαίος από αυτούς δεν άντεξε τον λόγο της θυρωρού που ήταν γυναίκα, και όλοι οι υπόλοιποι όταν Τον είδαν δεμένο, διασκορπίστηκαν, πώς θα διανοούνταν να τρέξουν στα πέρατα της οικουμένης και να σπείρουν το φανταστικό κήρυγμα της αναστάσεως; Διότι, εάν ο μεν πρώτος δεν αντιστάθηκε στην απειλή της γυναίκας, οι δε άλλοι ούτε στη θέα των δεσμών, πώς μπορούσαν να αντισταθούν σε βασιλιάδες και άρχοντες και πλήθη, όπου υπήρχαν ξίφη και τηγάνια και κάμινοι και μυρίου είδους θανατώσεις καθημερινά, εάν δεν δέχονταν τη δύναμη και την τόνωση του Αναστάντος; Τόσα και τέτοιου είδους θαύματα είχαν γίνει και τίποτε από αυτά δεν σεβάστηκαν οι Ιουδαίοι, αλλά σταύρωσαν Αυτόν που τα έκανε· και θα έλεγαν σε αυτούς απλά να πιστέψουν στην Ανάσταση. Δεν είναι δυνατόν αυτά, δεν είναι· αλλά μόνο η δύναμη του Αναστάντος τα έκανε.

Κάνε μου τη χάρη να προσέξεις την καταγέλαστη απάτη τους. «Θυμηθήκαμε», λέγει, «ότι εκείνος ο πλάνος είπε όταν ακόμη ζούσε, ότι μετά από τρεις ημέρες θα αναστηθώ». Και εφόσον ήταν πλάνος και καυχιόνταν ψευδώς, γιατί φοβηθήκατε και τρέχετε τριγύρω και δείχνετε τόση βιασύνη; «Φοβόμαστε», λένε, «μήπως Τον κλέψουν οι μαθητές και εξαπατήσουν τα πλήθη». Αν και βεβαίως αποδείχτηκε ότι ο φόβος τους αυτός δεν είχε κανένα λόγο, αλλά η κακία είναι πράγμα φιλόνικο και αναιδές και επιχειρεί και τα παράλογα. Έτσι παρακαλούν να ασφαλιστεί ο τάφος για τρεις μέρες, σαν να αγωνίζονταν για προφάσεις, και θέλοντας να δείξουν ότι και πριν από αυτό ότι είναι πλάνος, γι΄αυτό επεκτείνουν την κακία τους μέχρι τον τάφο.

Γι΄αυτό ακριβώς αναστήθηκε νωρίτερα, για να μην λένε ότι διαψεύστηκε και ότι κλάπηκε· διότι αυτό μεν, το να αναστηθεί νωρίτερα, δεν επέτρεπε κατηγορία, ενώ το να αναστηθεί αργότερα, ήταν γεμάτο υποψίες. Διότι, εάν δεν ανασταινόταν τότε, όταν κάθονταν αυτοί εκεί και φύλασσαν τον τάφο, αλλά όταν θα αναχωρούσαν μετά από τρεις ημέρες, θα είχαν κάτι να ισχυριστούν και να αντιτάξουν, έστω και ανόητα. Γι΄αυτό λοιπόν τους πρόλαβε· διότι έπρεπε, καθώς κάθονταν κοντά στον τάφο και τον φύλασσαν, να γίνει η ανάσταση. Επίσης έπρεπε να γίνει εντός των τριών ημερών, διότι εάν γινόταν όταν παρέρχονταν αυτές και αναχωρούσαν, θα θεωρείτο ύποπτο το πράγμα. Γι'αυτό τον λόγο και επέτρεψε να σφραγίσουν τον τάφο όπως ήθελαν και στρατιώτες φύλασσαν.

Και δεν τους έμελε που έκαναν αυτά σε ημέρα Σαββάτου και ότι εργάζονταν, αλλά μόνο σε ένα πράγμα απέβλεπαν, την πονηρία τους, πώς θα επικρατήσουν με αυτήν, πράγμα το οποίο ήταν δείγμα εσχάτης μωρίας και φόβου, ο οποίος τους τάρασσε δυνατά· διότι αυτοί οι οποίοι Τον συνέλαβαν ζωντανόν, Τον φοβούνταν νεκρό. Αν και, εάν ήταν απλός άνθρωπος, έπρεπε να έχουν θάρρος. Αλλά για να μάθουν ότι και όταν ήταν ζωντανός, με τη θέλησή Του έπαθε αυτά τα οποία έπαθε, τοποθετήθηκε και η σφραγίδα και ο λίθος και η φρουρά, και δεν μπόρεσαν να Τον κρατήσουν. Με όλα αυτά ένα πράγμα μόνο επιτυγχάνεται, να γίνει γνωστή δημοσία η ταφή και έτσι να πιστευτεί η ανάσταση· διότι και στρατιώτες φύλασσαν και οι Ιουδαίοι κάθονταν κοντά.

«Ὀψὲ δὲ σαββάτων, τῇ ἐπιφωσκούσῃ εἰς μίαν σαββάτων, ἦλθε Μαρία ἡ Μαγδαληνὴ καὶ ἡ ἄλλη Μαρία θεωρῆσαι τὸν τάφον. καὶ ἰδοὺ σεισμὸς ἐγένετο μέγας· ἄγγελος γὰρ Κυρίου καταβὰς ἐξ οὐρανοῦ προσελθὼν ἀπεκύλισε τὸν λίθον ἀπὸ τῆς θύρας καὶ ἐκάθητο ἐπάνω αὐτοῦ. ἦν δὲ ἡ ἰδέα αὐτοῦ ὡς ἀστραπὴ καὶ τὸ ἔνδυμα αὐτοῦ λευκὸν ὡσεὶ χιών. ἀπὸ δὲ τοῦ φόβου αὐτοῦ ἐσείσθησαν οἱ τηροῦντες καὶ ἐγένοντο ὡσεὶ νεκροί (:αργά λοιπόν τη νύχτα του Σαββάτου, την ώρα που ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδος, ήλθε η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία για να δουν τον τάφο. Και ξαφνικά, έγινε σεισμός μεγάλος· διότι ένας άγγελος Κυρίου, αφού κατέβηκε απ’ τον ουρανό και ήλθε στο μνημείο, κύλισε την πέτρα από την είσοδο και καθόταν πάνω σε αυτήν. Το εξωτερικό του σχήμα και το πρόσωπό του ήταν λαμπερό σαν αστραπή, και το ένδυμά του ολόλευκο σαν το χιόνι Από το φόβο μάλιστα που προκάλεσε, συγκλονίστηκαν οι φρουροί κι έγιναν σαν νεκροί)» [Ματθ.28,1-4].

Μετά την Ανάσταση ήλθε ο άγγελος. Για ποιο λόγο λοιπόν ήλθε και σήκωσε τον λίθο; Προς χάριν των γυναικών· διότι αυτές τον άγγελο είδαν τότε μέσα στον τάφο. Για να πιστέψουν λοιπόν ότι αναστήθηκε, βλέπουν τον τάφο να είναι άδειος από το σώμα. Γι’ αυτό σήκωσε τον λίθο, γι' αυτό έγινε και σεισμός, για να ξυπνήσουν και να σηκωθούν. Διότι είχαν έλθει για να αλείψουν το σώμα με έλαιο και αυτά συνέβαιναν κατά τη διάρκεια της νύκτας και ήταν φυσικό μερικές να νυστάξουν και να αποκοιμηθούν.

«Αλλά για ποιο λόγο και γιατί», θα ρωτήσει κάποιος, «είπε ο άγγελος προς αυτές: «μὴ φοβεῖσθε ὑμεῖς(:μη φοβάστε εσείς);». Πρώτα τις απαλλάσσει από τον φόβο και έπειτα ομιλεί σε αυτές για την Ανάσταση. Και το «εσείς» περιέχει πολύ μεγάλη τιμή και δείχνει ότι η εσχάτη τιμωρία αναμένει εκείνους που διέπραξαν όσα αποτόλμησαν, εάν δεν μετανοήσουν. Λέγει, δηλαδή, «δεν πρέπει εσείς να φοβάστε, αλλά εκείνοι που Τον σταύρωσαν». Αφού τις απάλλαξε λοιπόν από τον φόβο, και με τα λόγια και με την εμφάνισή του(διότι και η εμφάνισή του ήταν χαρωπή, εφόσον έφερνε τέτοια χαρμόσυνη αγγελία),πρόσθεσε λέγοντας: «οἶδα γὰρ ὅτι Ἰησοῦν τὸν ἐσταυρωμένον ζητεῖτε(:διότι γνωρίζω ότι ζητάτε με πόθο και ευλάβεια τον Ιησού τον Εσταυρωμένο)».Και δεν ντρέπεται να Τον αποκαλεί Εσταυρωμένο, διότι αυτό ήταν η απαρχή των αγαθών. «Οὐκ ἔστιν ὧδε· ἠγέρθη γὰρ»(:δεν είναι εδώ · διότι αναστήθηκε)». Από πού είναι φανερό; «Καθὼς εἶπε(:όπως είπε)». «Επομένως», λέγει, «και αν ακόμη δεν έχετε εμπιστοσύνη σε εμένα, θυμηθείτε τα λόγια Εκείνου, και τότε ούτε σε εμένα θα δυσπιστήσετε».

Έπειτα, ακολουθεί και άλλη απόδειξη: «Δεῦτε ἴδετε τὸν τόπον ὅπου ἔκειτο ὁ Κύριος(:Ελάτε να δείτε τον τόπο όπου είχε τεθεί ο Κύριος)»[Ματθ. 28,10].Για τον λόγο αυτό κύλισε τον λίθο ο άγγελος, ώστε και από αυτό να πάρουν αυτές την απόδειξη. «Καὶ ταχὺ πορευθεῖσαι εἴπατε τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ ὅτι ἠγέρθη ἀπὸ τῶν νεκρῶν, καὶ ἰδοὺ προάγει ὑμᾶς εἰς τὴν Γαλιλαίαν· ἐκεῖ αὐτὸν ὄψεσθε· ἰδοὺ εἶπον ὑμῖν(:πηγαίνετε όμως γρήγορα και πείτε στους μαθητές Του ότι αναστήθηκε από τους νεκρούς. Και ιδού, πηγαίνει πριν από σας στη Γαλιλαία˙ εκεί θα Τον δείτε. Να λοιπόν, σας είπα αυτά που είχα εντολή να σας πω)»[Ματθ. 28,7]. Και σε άλλους επίσης τις προετοιμάζει να διαδώσουν το χαρμόσυνο μήνυμα, πράγμα το οποίο τις κάνει να πιστέψουν καλύτερα. Και καλώς είπε: «στη Γαλιλαία», απαλλάσσοντάς τις από ενοχλήσεις και κινδύνους, ώστε να μην παρεμποδίσει ο φόβος την πίστη τους.

«Καὶ ἐξελθοῦσαι ταχὺ ἀπὸ τοῦ μνημείου μετὰ φόβου καὶ χαρᾶς μεγάλης ἔδραμον ἀπαγγεῖλαι τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ(:και οι γυναίκες, αφού βγήκαν γρήγορα από το μνημείο με φόβο εξαιτίας της αγγελικής οπτασία, αλλά και με χαρά μεγάλη εξαιτίας του χαρμόσυνου αγγέλματος, έτρεξαν να τα πουν όλα αυτά στους μαθητές)». Γιατί άραγε με φόβο και με χαρά; Διότι είδαν ένα καταπληκτικό και παράδοξο πράγμα, κενό τον τάφο, όπου προηγουμένως Τον είχαν δει να τοποθετείται. Γι' αυτό και τις οδήγησε να δουν, για να γίνουν μάρτυρες και οι δύο, και του ενταφιασμού και της Αναστάσεως. Διότι κατανοούσαν ότι κανείς δεν μπορούσε να Τον μετακινήσει από εκεί, εφόσον τόσοι στρατιώτες κάθονταν εκεί κοντά φρουροί, εάν δεν ανέσταινε ο Ίδιος τον εαυτό Του. Γι' αυτό και χαίρονται και απορούν και αμείβονται για την τόση παραμονή τους εκεί πλησίον του τάφου, με το να δουν πρώτες και να διακηρύξουν ευαγγελιζόμενες όχι μόνο όσα ειπώθηκαν προς αυτές, αλλά και όσα είδαν.

Αφού λοιπόν εξήλθαν με φόβο και με χαρά, «ὡς δὲ ἐπορεύοντο ἀπαγγεῖλαι τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ, καὶ ἰδοὺ Ἰησοῦς ἀπήντησεν αὐταῖς λέγων·χαίρετε(:Καθώς όμως πήγαιναν να τα πουν στους μαθητές Του, ξαφνικά ο Ιησούς τις συνάντησε και είπε: ‘’Χαίρετε’’)». Και αφού έτρεξαν πλησίον Του με μεγάλη χαρά, έλαβαν δια της αισθήσεως της αφής απόδειξη και διαβεβαίωση της Αναστάσεως. «Αἱ δὲ προσελθοῦσαι ἐκράτησαν αὐτοῦ τοὺς πόδας καὶ προσεκύνησαν αὐτῷ(:Αυτές τότε, αφού πλησίασαν, δεν τόλμησαν να Τον αγγίξουν στο σώμα, αλλά με ευλάβεια πολλή έπιασαν μόνο τα πόδια Του και Τον προσκύνησαν)».

Τι τους λέγει, λοιπόν, Εκείνος; «Μὴ φοβεῖσθε». Και Αυτός δηλαδή εκδιώκει τον φόβο τους και προετοιμάζει την οδό για την πίστη. «Ὑπάγετε ἀπαγγείλατε τοῖς ἀδελφοῖς μου ἵνα ἀπέλθωσιν εἰς τὴν Γαλιλαίαν, κἀκεῖ με ὄψονται(:Μη φοβάστε. Πηγαίνετε να αναγγείλετε στους αδελφούς μου να πάνε στη Γαλιλαία και εκεί θα με δουν)». Πρόσεξε ότι και Αυτός διαμέσου των μυροφόρων γυναικών κηρύσσει στους μαθητές το χαρμόσυνο άγγελμα, πράγμα το οποίο ανέφερα πολλές φορές, τιμώντας και οδηγώντας σε χρηστές ελπίδες το γυναικείο φύλο, που κατεξοχήν είχε περιφρονηθεί και θεραπεύοντάς το αυτό το ασθενές και καταπονημένο φύλο.

Μήπως κανείς από σας θα ήθελε να βρισκόταν στη θέση τους και να κρατούσε τα πόδια του Ιησού; Μπορείτε και τώρα όσοι θέλετε, όχι μόνο τα πόδια και τα χέρια, αλλά ακόμη και την ιερή εκείνη κεφαλή να αγκαλιάσετε, συμμετέχοντας στα φρικτά μυστήρια με καθαρή συνείδηση. Και όχι μόνο εδώ, αλλά και εκείνη την ημέρα θα Τον δείτε να έρχεται με την απερίγραπτη εκείνη δόξα και με το πλήθος των αγγέλων, εάν θελήσετε να γίνετε φιλάνθρωποι. Και θα ακούσετε όχι μόνο τα λόγια αυτά, όπως το «Χαίρετε», αλλά και τα άλλα: «Δεῦτε οἱ εὐλογημένοι τοῦ πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ καταβολῆς κόσμου(:Ελάτε εσείς που είστε ευλογημένοι από τον Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για σας από τότε που θεμελιωνόταν ο κόσμος)»[Ματθ.25,34].

ΠΡΟΣ ΔΟΞΑΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΤΡΙΑΔΙΚΟΥ ΘΕΟΥ,

επιμέλεια κειμένου: Ελένη Λιναρδάκη, φιλόλογος

ΠΗΓΕΣ:

· https://greekdownloads3.files.wordpress.com/2014/08/in-matthaeum.pdf

· Ιωάννου του Χρυσοστόμου Άπαντα τα έργα, Υπόμνημα στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον, ομιλίες ΠΗ΄ και ΠΘ΄ (επιλεγμένα αποσπάσματα που αφορούν την ερμηνεία της συγκεκριμένης ευαγγελικής περικοπής),πατερικές εκδόσεις «Γρηγόριος ο Παλαμάς»(ΕΠΕ), εκδ. οίκος «Το Βυζάντιον», Θεσσαλονίκη 1979, τόμος 12, σελίδες 353-355 και 367-381 αντίστοιχα.

· Βιβλιοθήκη των Ελλήνων, Άπαντα των αγίων Πατέρων, Ιωάννου Χρυσοστόμου έργα, τόμος 69, σελ. 176-177 και σελ.190-193:

http://users.sch.gr/aiasgr/Paterika_keimena/Eurethrio/Agios_Iwannhs_o_Xrusostomos_Apanta.htm

· http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/tools/liddell-scott/index.html

· Π.Τρεμπέλα, Η Καινή Διαθήκη με σύντομη ερμηνεία,εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2014.

· Η Καινή Διαθήκη, Κείμενον και ερμηνευτική απόδοσις υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τριακοστή τρίτη, Αθήνα 2009.

· Η Παλαιά Διαθήκη κατά τους εβδομήκοντα, Κείμενον και σύντομος απόδοσις του νοήματος υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2005.

· http://users.sch.gr/aiasgr/Palaia_Diathikh/Biblia/Palaia_Diathikh.htm

· http://users.sch.gr/aiasgr/Kainh_Diathikh/Biblia/Kainh_Diathikh.htm