Κυριακὴ τῶν Ἁγίων Πατέρων, Ἁγίου Νεοφύτου τοῦ Ἐγκλείστου, Κατήχησις ΙΕ΄
Κυριακὴ τῶν Ἁγίων Πατέρων,
Ἁγίου Νεοφύτου τοῦ Ἐγκλείστου, Κατήχησις ΙΕ΄
ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΓΙΟΥΣ ΠΑΤΕΡΕΣ ΤΗΣ ΣΥΝΟΔΟΥ ΤΗΣ ΝΙΚΑΙΑΣ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΠΙΣΤΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΔΟΓΜΑΤΙΣΑΝ ΚΑΙ ΟΤΙ Η ΟΡΘΗ ΠΙΣΤΗ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΚΑΙ ΟΡΘΟ ΒΙΟ.
20/05/2026
Ἐπιμέλεια: Ἀρχιμ. Παῦλος Ντανᾶς
Ἱεροκῆρυξ Ἱερᾶς Μητροπόλεως Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας
Ἀδελφοὶ καὶ Πατέρες,
σήμερα εἶναι μία ἑορτή μεταξὺ δύο φωτεινῶν καὶ σωτηρίων ἑορτῶν (τῆς Ἀναλήψεως καὶ τῆς Πεντηκοστῆς). Σήμερα, μεταξὺ δύο μεγάλων μέχρι τὸν οὐρανὸ πανηγύρεων παρουσιάζονται οἱ πολύφωτοι ἀστέρες. Σήμερα, μεταξὺ τῶν δύο ἁρμάτων ποὺ ἔχουν δρόμο τὸν οὐρανὸ ἐμφανίζονται 318 ἁρματηλάτες, ὄχι βέβαια γὰ νὰ διευθύνουν τὴν ὁρμὴ αὐτῶν τῶν δύο κατευθυνομένων ἁρμάτων, ἀλλὰ γιὰ νὰ διευθύνουν αὐτοὺς ποὺ ἀπιστοῦν γιὰ ἐκείνους ποὺ ἔχουν ἀνεβεῖ ἐπάνω στὰ ἅρματα καὶ νὰ τοὺς ὁδηγήσουν στὴν πίστη. Γιὰ τὸ ὅτι τὸ μὲν ἕνα ἅρμα ἀνέβασε ἀπὸ τὴ γῆ πρὸς τὶς οὐράνιες ἁψίδες καὶ τοὺς κόλπους τοῦ Πατέρα ἀπὸ τὴ γῆ, τὸν σαρκοφόρο Θεό Λόγο, τὸ δὲ ἄλλο ἅρμα ὅτι τὸν ἄλλο «Παράκλητο» (Ἰωάννου 14,16), (τὸ Ἅγιο Πνεῦμα) ἀντὶ γιὰ τὸν Χριστὸ ποὺ ἀναλήφθηκε, Tὸν κατέβασε ἀπὸ τὸν οὐρανὸ «σὰν ἄνεμος ποὺ φυσοῦσε δυνατά» (Πράξεις 2,3), γιὰ νὰ ἐκπληρωθεῖ ὁ λόγος τοῦ Χριστοῦ ποὺ ἔλεγε ὅτι: «Σᾶς συμφέρει νὰ φύγω ἐγώ. Γιατί ἂν ἐγὼ δὲν φύγω δὲν θὰ ἔρθει σὲ 'σᾶς ὁ Παράκλητος, ἐνῶ ἂν πάω ἐκεῖ θὰ τὸν στείλω σὲ 'σᾶς. Καὶ ὅταν ἔλθει ἐκεῖνος θὰ ἐλέγξει τοὺς ἀνθρώπους γιὰ τὴν ἁμαρτία, γιὰ τὴ δικαιοσύνη καὶ γιὰ τὴν κρίση» (Ἰωάννου 15, 7-8).
Αὐτὰ λοιπὸν, ποὺ συνέβησαν μὲ τὴν ἀπόφαση τοῦ Πατέρα, δηλαδὴ ὁ μὲν Χριστὸς ποὺ ἀνέβηκε μὲ ἀπερίγραπτο τρόπο μὲ τὴ σάρκα Του ἐπάνω σὲ ἅρμα νέφους, τὸ δὲ Πνεῦμα ποὺ κατέβηκε μὲ ἀκατάληπτο τρόπο μὲ ἦχο «σὰν ἄνεμος ποὺ φυσοῦσε δυνατά» (Πράξεις 2,2) καὶ μοίρασε πύρινες γλῶσσες στοὺς μυημένους τῆς Χάριτος, αὐτὰ ἔπρεπε νὰ ἑρμηνευθοῦν γιὰ νὰ ἔχει ὀρθή πίστη «κάθε ἄνθρωπος ποὺ ἔρχεται στὸν κόσμο» (Ἰωάννου 1,9). Ὅμως αὐτὸ τὸ καλὸ τὸ φθόνησε ὁ σατανᾶς καὶ τὸ σκότισε πολὺ καὶ ἔσπειρε ζιζάνια ποικίλων αἱρέσεων καὶ συνέλαβε ἔτσι πάρα πολλοὺς καὶ ἀντὶ «ὅλοι νὰ γίνουν νὰ εἶναι καὶ νὰ λέγονται Χριστιανοί» ἀποφάσισαν νὰ εἶναι νὰ λέγονται αἱρετικοί, δηλαδὴ Ἀρειανοὶ καὶ Νεστοριανοί, Μακεδονιανοί, καὶ Ἰακωβῖτες. Καὶ αὐτοὶ καὶ ἐκεῖνοι, τῶν ὁποίων τὰ δυσώδη ὀνόματα καὶ τὰ μιαρὰ δόγματα δὲν εἶναι αὐτῆς τῆς στιγμῆς νὰ τὰ λέμε καὶ νὰ τὰ γράφουμε. Γιατὶ ὑπῆρχε μεταξὺ τῶν πιστῶν καὶ τῶν ἀπίστων πολὺς καπνός, διαμάχη καὶ ἔριδα καὶ σκάνδαλα. Γι’ αὐτὸ καὶ μεταξὺ τῆς Ἀναλήψεως τοῦ Χριστοῦ καὶ τῆς Καθόδου τοῦ Παρακλήτου συγκεντρώθηκαν, κινούμενοι ἀπὸ τὸν Θεὸ μὲ διαταγὴ τοῦ βασιλιά (Μεγάλου Κωνσταντῖνου) στὴ Μητρόπολη τῆς Νικαίας, οἱ ἔνδοξοι αὐτοὶ Πατέρες σὰν φωτεινοὶ ἀστέρες καὶ δραστήριοι γεωργοὶ καὶ ἐνάρετοι κυβερνῆτες καὶ καλοὶ ποιμένες, καὶ μείωσαν βέβαια αὐτοὶ οἱ ἀστέρες τὸ σκοτάδι τῆς ἀσεβείας, ἀλλὰ ξερίζωσαν καὶ ὡς γεωργοὶ τὰ ἀγκάθια τῆς βλασφημίας καὶ ἀντιμετώπισαν ὡς κυβερνήτες τὰ κύματα τῶν αἱρέσεων καὶ ἔβγαλαν ἔξω ὡς ποιμένες καὶ ἀφόρισαν καὶ ἔδιωξαν μακριά ἀπὸ τὰ πρόβατα τοὺς λύκους καὶ δικαίως, ρίχνοντάς τα κάτω καταπάτησαν τὰ φλύαρα δόγματά τους. Δὲν ἐπέτρεψαν νὰ λέγονται ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα κτίσματα, ὅπως ὅρισαν ἐκεῖνοι μὲ τὸ κακό τους φρόνημα, ἀλλὰ καλὰ καὶ ἅγια μὲ τὸ Σύμβολο τῆς Πίστεως μὲ δυνατὴ φωνὴ καὶ ὁμόφωνα κήρυξαν τὸν Υἱὸ καὶ τὸ Πνεῦμα κτίστη καὶ συντηρητὴ τοῦ κόσμου καὶ ὁμοούσιο μὲ τὸν Πατέρα. Καὶ ἐμεῖς ἔτσι πιστέψαμε καὶ πιστεύουμε, σύμφωνα μὲ τὴ θεόπνευστη παράδοσή τους.
Καὶ εἶναι βέβαια ἡ πίστη μας καλὴ καὶ ὀρθὴ καὶ ἄμεμπτη καὶ ἐκτὸς ἀπὸ αὐτὴν δὲν ὑπάρχει ἄλλη. Ἡ ὀρθὴ πίστη ὅμως χρειάζεται καὶ ἔργα ἄξια τῆς πίστεως, ὥστε ὅπως ἀκριβῶς δύο ἐκλεκτὰ βόδια ποὺ τὰ ἔχει ζέψει ὁ Θεὸς, τὰ ἔργα νὰ συμφωνήσουν μὲ τὴν πίστη καὶ ἀπὸ αὐτὰ νὰ γίνεται ζωηφόρα ἡ καλλιέργεια. Ὅταν ὅμως δὲν ἔχουμε ὀρθὴ πίστη καὶ εἶναι ρυπαρὸς ὁ βίος μας, τότε μοιάζουμε μὲ κάποιον πολὺ ἄφρονα ἄνθρωπο ποὺ ἔζεψε χοῖρο μὲ βόδι καὶ προσπαθεῖ νὰ σπείρει καὶ νὰ καλλιεργήσει καὶ νὰ τραφῇ ἀπὸ αὐτὰ καὶ νὰ ζήσει καὶ νὰ γλιτώσει ἀπὸ τὸν θάνατο. Αὐτόν, οἱ ἄνθρωποι ποὺ φοβοῦνται τὸν Θεὸ καὶ ζοῦν στὴ γῆ καὶ οἱ ἄγγελοι βλέποντάς τον θὰ γελάσουν καὶ θὰ ποῦν: «Ἐλᾶτε νὰ δεῖτε ἕναν ἄνθρωπο ποὺ εἶναι ἐκτὸς ἑαυτοῦ καὶ παράφρονα, πῶς ἔζεψε στὸ βόδι, χοῖρο καὶ νομίζει ὅτι θὰ σπείρει καὶ θὰ καλλιεργήσει μὲ αὐτὰ καὶ θὰ ζήσει». Καὶ ἐὰν τοῦ ποῦν: «Τί κοπιάζεις ἄδικα ἄνθρωπε; Δὲν καταλαβαίνεις τί κατηγορία καὶ γέλιο προξενεῖς γιὰ τὸν ἑαυτό σου; Πρέπει νὰ ξέρεις ὅτι δὲν συμφωνεῖ τὸ βόδι νὰ καλλιεργεῖ μὲ τὸν χοῖρο. Διότι μόνο τοῦ βοδιοῦ ἔργο εἶναι νὰ σέρνει τὸ ἄροτρο καὶ νὰ ἀνοίγει αὐλάκι καὶ νὰ γίνεται ἡ σπορὰ καὶ ἡ καλλιέργεια, τοῦ δὲ χοίρου τέχνη εἶναι νὰ σκάβει μὲ τὴ μύτη του καὶ νὰ κυλιέται στὸ βόρβορο καὶ ὅταν ἔρθει ὁ καιρὸς νὰ σφάζεται μὲ μαχαίρι». Καὶ ἐκεῖνος, ἀντὶ νὰ δεχθεῖ τὰ ὅσα τοῦ εἶπαν καὶ νὰ ξεχωρίσει τὸ ζευγάρι, μᾶλλον κοροϊδεύοντας καὶ ὅλος εὐχαρίστηση, λέει: «Ναί, ναί, ἐσεῖς δὲν γνωρίζετε τί ἡδονὴ καὶ εὐχαρίστηση μοῦ δίνει αὐτὸ τὸ ζευγάρι». Ἔτσι λοιπὸν παρομοιάζονται αὐτοὶ ποὺ στὴν ὀρθὴ πίστη ἔζεψαν τὸν ρυπαρὸ βίο τοῦ χοίρου καὶ ὑποδουλώθηκαν στὴν ἁμαρτία. Εὐχαρίστηση καὶ ἡδονὴ λογαριάζουν τὴν ἁμαρτία, ἡ ὁποία προξενεῖ πικρὴ κόλαση, καὶ ὅσους τοὺς συμβουλεύουν νὰ μετανοήσουν, πολλὲς φορὲς καὶ τοὺς ἐχθρεύονται ἢ ἀπὸ πώρωση κοροϊδεύουν τὰ λόγια τους καὶ τοὺς περιπαίζουν, ἢ καὶ δὲν προσέχουν καθόλου τὴ δύναμη τῶν λεγομένων.
Ὅμως, λέει ὁ Θεὸς μὲ τὸ στόμα τοῦ Ἠσαΐα πώς: «Παχύνθηκε ἡ καρδιὰ αὐτοῦ τοῦ λαοῦ καὶ μὲ τὰ αὐτιά τους ἄκουσαν βαριὰ καὶ ἔκλεισαν τὰ μάτια τους γιὰ νὰ μὴ δοῦν με τὰ μάτια τους καὶ ἀκούσουν με τὰ αὐτιά τους καὶ τὰ ἐννοήσουν με τὴ καρδιά τους καὶ μετανοήσουν καὶ τοὺς θεραπεύσω», ἀλλὰ θέλουν, λέει, νὰ παραμείνουν ἔτσι στὴν ἁμαρτία μέχρι πού: «Νὰ ἐρημωθοῦν οἱ πόλεις γιατὶ δὲ θὰ ἔχουν κατοίκους καὶ ἡ γῆ θὰ ἐγκαταλειφθεῖ ἔρημη» (Ἠσαΐας 6, 10-11). Αὐτὸ ἀκριβῶς βλέπουμε ὅτι ἔπαθε καὶ στὸ νησί μας αὐτὸ, ἡ Κύπρος, καὶ πολλὰ σπίτια καὶ ὅλες σχεδὸν οἱ κωμοπόλεις ἔμειναν ἔρημες ἀπὸ ἀνθρώπους καὶ ἀκατοίκητες. Ὑπάρχουν λέει, «Σπίτια μεγάλα καὶ ὡραῖα καὶ δὲ θὰ ὑπάρξουν κάτοικοι γι’ αὐτά, κι ὅποιος σπέρνει ἕξι ἀρτάδες θὰ λάβει ὡς ἀπόδοση τὸ μισὸ ἀπ’ αὐτές, τρία μέτρα» (Ἠσαΐας 5, 9-10). Καὶ αὐτὸ γιὰ πολλὰ χρόνια ἐμεῖς τὸ πάθαμε, ὅμως οὔτε ἔτσι ἀναγνωρίσαμε τί καρποφόρησαν τὰ χέρια μας οὔτε κατανοήσαμε μέσα στὴν καρδιά μας ἀπὸ ποῦ ἄραγε καὶ μὲ ποῖον τρόπο μᾶς συνέβη αὐτὴ ἡ κάκωση. Οὔτε ἀκούσαμε Αὐτὸν ποὺ μᾶς καλοῦσε καὶ ἔλεγε: «Ἐπιστρέψτε πρὸς Ἐμένα καὶ θὰ στραφῶ πρὸς ἐσᾶς» (Ἠσ. 45,22 , Ζαχ. 1,3 καὶ Μαλ. 3,7), ἀλλὰ ὁ καθένας ἔταξε στὸν ἑαυτό του ὡς νόμο δικό του, τὸ δικό του θέλημα καὶ ἁμαρτάνει ὅπως θέλει, καὶ δὲν φέρνει στὴ μνήμη του οὔτε τὸν θάνατο, οὔτε τὸν Θεὸ, οὔτε τὴν κρίση.
Καὶ αὐτὰ τὰ γράφουμε, ὄχι λέγοντάς τα τυχαῖα, ἀλλὰ ἀπὸ καρδιὰ γεμάτη θλίψη ποὺ ἐπιθυμεῖ τὴ σωτηριώδη ἐπιστροφὴ τοῦ καθενὸς καὶ τὴ μετάνοια γιὰ νὰ μὴ λυπεῖται ἀλλὰ μᾶλλον νὰ εὐφραίνεται ὁ Θεὸς γιὰ τὰ ἔργα μας καὶ νὰ μᾶς ἀναδείξει μὲ τὴ χάρη Του μετόχους τῆς αἰώνιας εὐφροσύνης καὶ βασιλείας Του, γιατὶ σ’ Αὐτὸν ἁρμόζει κάθε δοξολογία, τιμὴ καὶ προσκύνηση στὸν Πατέρα καὶ στὸν Υἱὸ καὶ στὸ Ἅγιο Πνεῦμα συνεχῶς, τώρα καὶ πάντοτε καὶ στοὺς ἀτελείωτους αἰῶνες.
(Ἁγίου Νεοφύτου τοῦ Ἐγκλείστου, Συγγράμματα, Τόμος Β’, ἔκδοσις Ἱερᾶς Βασιλικῆς καὶ Σταυροπηγιακῆς Μονῆς Ἁγίου Νεοφύτου, Πάφος 1998, σσ. 269-272)
(Ἀπὸ τὴν Ἀνάσταση τοῦ Χριστοῦ στὴν Πεντηκοστή. Μετάφρασις: Γεωργίου Β. Μαυρομάτη, Καλύβη Κοιμήσεως Θεοτόκου Ἱερᾶς Σκήτης Κουτλουμουσίου, Ἐκδόσεις Ἁρμός)
Σχόλια
1. Ὁ Ἅγιος Νεόφυτος ὁ Ἔγκλειστος, ἀναφερόμενος στὰ ὀνόματα τῶν Αἱρεσιαρχῶν τὰ ἀποκαλεῖ «δυσώδη ὀνόματα» καὶ τὶς αἱρέσεις «μιαρὰ δόγματα». Μὴ ξεχνοῦμε ὅτι ὁ Εὐαγγελιστὴς τῆς ἀγάπης Ἰωάννης θεωροῦσε τὸν αἱρετικὸ Κήρινθο «ἐχθρὸν τῆς ἀληθείας». Φύγωμεν, μὴ καὶ τὸ βαλανεῖον συμπέσῃ, ἔνδον ὄντος Κηρίνθου τοῦ τῆς ἀληθείας ἐχθροῦ».(Εἰρηναῖος Λυών, Κατὰ Αἱρέσεων, 3, 3, 4 (PG 7, 854). Ὅταν ὁ αἱρετικὸς Μαρκίων συνάντησε τὸν Ἅγιο Ἱερομάρτυρα Πολύκαρπον Σμύρνης καὶ τὸν ρώτησε: «μὲ γνωρίζεις;», ὁ ἅγιος τοῦ ἀπάντησε: «γινώσκω σε, τὸν πρωτότοκον τοῦ Σατανᾶ»! Οἱ Ἀπόστολοι καὶ οἱ μαθητές τους ἀπέφευγαν καὶ νὰ συνομιλοῦν ἀκόμα μὲ ἐκείνους ποὺ νόθευαν τὴν ἀλήθεια τῆς πίστεως (Εἰρην. Ἔλεγχ..., Γ’ 3,4 ΒΕΠΕΣ 5,144 (15-22). Ὁ Ἅγιος Συμεῶν ὁ Νέος Θεολόγος ὀνομάζει «καινούριους ματαιολόγους καὶ ἀσύντακτους θεολόγους» ὅλους ἐκείνους ποὺ θέλουν νὰ γράψουν καινούριο «εὐαγγέλιο» καὶ θεωροῦν παρωχημένες τὶς ἀντιλήψεις καὶ τὴ διδασκαλία τῶν Ἁγίων Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας μας.
Στὴν ψευδοσύνοδο τοῦ Κολυμπαρίου (2016) καὶ στὴ Νίκαια τῆς Βιθυνίας (2026) ἀναγνωρίστηκαν ὡς «ἰσότιμες ἐκκλησίες» ὅλοι οἱ αἱρετικοί, τοὺς ὁποίους οἱ Ἅγιοι ἤλεγξαν δριμύτατα. Καὶ γι’ αὐτὸ ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Θεολόγος ἀναφέρει προφητικὰ ὅτι στὴν ἐποχή μας «ἀντίχριστοι πολλοὶ γεγόνασιν» (Α’ Ἰω. 2, 18).
2. Ὁ Ἅγιος Νεόφυτος ὁ Ἔγκλειστος διακηρύττει μία μεγάλη ἀλήθεια: «Ἡ ὀρθὴ πίστη ὅμως χρειάζεται καὶ ἔργα ἄξια τῆς Πίστεως…». Ὁ ἀδελφόθεος Ἰάκωβος λέει τὰ ἑξῆς: «Πίστις χωρὶς τῶν ἔργων νεκρά ἐστιν» (2,20). Ὁ Ἱερὸς Χρυσόστομος σχολιάζει τὸν συγκεκριμένο στίχο: «Κἂν γὰρ δόγματα ἔχωμεν ὑγιῆ, βίου δὲ ἀμελῶμεν, οὐδὲν ἡμῖν ὄφελος ἔσται τῶν δογμάτων· πάλιν, ἂν βίου μὲν ἐπιμελώμεθα, περὶ τὰ δόγματα δὲ χωλεύωμεν, οὐδὲ οὕτως ἔσται τι κέρδος ἡμῖν» (Εἰς Γένεσιν Ὁμιλία Β’, ΕΠΕ 2, 46 - PG 53,31). Ερμηνεια: «Γιατὶ καὶ ἂν ἀκόμη πιστεύουμε στὰ ὀρθὰ δόγματα τῆς πίστεως, ἀλλὰ παραμελοῦμε καὶ δὲν προσέχουμε τὸν τρόπο τῆς ζωῆς μας, δὲν θὰ μᾶς ὠφελήσουν καθόλου τὰ δόγματα. Ἂν πάλι φροντίζουμε γιὰ τὸν τρόπο τῆς ζωῆς μας, εἴμαστε ὅμως ἀτελεῖς ὡς πρὸς τὰ δόγματα, οὔτε ἔτσι θὰ ἔχουμε κάποιο κέρδος».
3. Τὸ Κοντάκιον τῆς ἑορτῆς τῶν Ἁγίων Πατέρων εἶναι ἀφυπνιστικό: «Τῶν Ἀποστόλων τὸ κήρυγμα καὶ τῶν πατέρων τὰ δόγματα, τῇ Ἐκκλησίᾳ μίαν τὴν πίστιν ἐκράτυνεν· ἣ καὶ χιτῶνα φοροῦσα τῆς ἀληθείας, τὸν ὑφαντὸν ἐκ τῆς ἄνω θεολογίας, ὀρθοτομεῖ καὶ δοξάζει τῆς εὐσεβείας τὸ μέγα μυστήριον». Ἑρμηνεία: «Τὸ κήρυγμα τῶν Ἀποστόλων καὶ οἱ δογματικὲς ἀποφάσεις τῶν Πατέρων, ἐπισφράγισαν καὶ ἐπεκύρωσαν στὴν Ἐκκλησία μίαν τὴν πίστιν· αὐτὴ ἡ Ἐκκλησία, φορώντας τὸν χιτώνα τῆς ἀληθείας, τὸν ὑφασμένον ἀπὸ τὴν οὐράνιο θεολογία, ἑρμηνεύοντας ὀρθὰ διδάσκει καὶ δοξάζει τὸ μεγάλο μυστήριο τῆς χριστιανικῆς εὐσεβείας».
Οἱ Ἅγιοι Πατέρες ἀναδείχθηκαν μέγιστοι ὑπηρέτες τῆς Ἁγίας Τριάδος, οἱ σάλπιγγες τοῦ Πνεύματος καὶ γι’ αὐτό πελέκησαν τὶς αἱρέσεις. Συνδύασαν στὴ ζωή τους τὶς θεῖες ἀρετὲς καὶ τὴν ἀκρίβεια τῶν δογμάτων.
Ὅλοι ὅσοι μὲ τὴ Χάρη τοῦ Θεοῦ κατέχουμε ὁποιαδήποτε θέση μέσα στὴν Ἐκκλησία, εἴτε εἴμαστε κληρικοὶ εἴτε λαϊκοί, ἂς κάνουμε ὑπακοὴ στὰ λόγια τοῦ Χριστοῦ μας «Ἔρχομαι ταχύ· κράτει ὃ ἔχεις, ἵνα μηδεὶς λάβῃ τὸν στέφανόν σου» (Ἀποκ 3,11). Ἑρμηνεία: «Ἔρχομαι γρήγορα. Κράτα καλὰ τὴν πίστη ποὺ ἔχεις, γιὰ νὰ μὴν πάρει κανεὶς τὸ στεφάνι σου καὶ τὴν ἀνταμοιβὴ τῶν ἀγώνων σου». «Καὶ ὁ ἔχων οὖς ἀκουσάτω τί τὸ Πνεῦμα λέγει ταῖς Ἐκκλησίαις» (Ἀποκ. 3,13). Δηλαδὴ: «Ἐκεῖνος ποὺ ἔχει πνευματικό ἐνδιαφέρον καὶ αἰσθητήριο, ἂς ἀκούσει τί λέει τὸ Ἅγιο Πνεῦμα στὶς Ἑκκλησίες».
